Çocuklarda kaka tutma ve kaçırma sorunu (enkoprezis)
Kısaca: Dört yaşını geçmiş bir çocuğun iç çamaşırını kirletmesi çoğu zaman inat ya da tembellik değil, bedenin ve duyguların birlikte oluşturduğu bir kısır döngüdür.
Tuvalet eğitimi çoğu aile için büyük bir eşiktir. Çocuk bezden kurtulduğunda, aileler bu konunun geride kaldığını düşünür. Ancak bazı çocuklarda tuvalet eğitimi tamamlandıktan aylar ya da yıllar sonra iç çamaşırına kaka kaçırma sorunu başlar ya da hiç tam olarak oturmaz. Çocuk kokuyu fark etmiyormuş gibi davranır, kirli çamaşırları saklar, tuvalete gitmekten kaçınır. Aileler ise çoğu zaman öfke, utanç ve çaresizlik arasında kalır.
Dört yaşından sonra, en az birkaç ay boyunca tekrarlayan ve tıbbi bir hastalıkla açıklanamayan kaka kaçırma durumuna enkoprezis denir. Bu yazıda enkoprezisin neden ortaya çıktığını, kabızlıkla ilişkisini, duygusal boyutunu ve ailelerin neler yapabileceğini ele alıyoruz.
Enkoprezis ne kadar sık görülür?
Enkoprezis sanıldığından daha yaygındır. Okul çağındaki çocukların küçük ama azımsanmayacak bir bölümü bu sorunu yaşar ve erkek çocuklarda daha sık görülür. Konu ailelerde utanç kaynağı olduğu için sık konuşulmaz; bu da her ailenin bu sorunu yaşayan tek aile olduğunu düşünmesine yol açar. Oysa enkoprezis tedavi edilebilir ve çocukların çok büyük bir kısmı uygun destekle düzelir. Ankara çocuk psikiyatristi sayfamızda bu konuda çalışan uzmanların bilgileri yer alıyor.
Kabızlık ile kaka kaçırma arasındaki şaşırtıcı ilişki
Enkoprezisi olan çocukların çoğunda temel sorun aslında kabızlıktır. Döngü genellikle şöyle işler: Çocuk bir nedenle kakasını tutmaya başlar. Bu neden ağrılı bir dışkılama deneyimi, okul tuvaletini kullanmak istememe, oyunu bölmek istememe ya da tuvalet eğitiminde yaşanan bir gerginlik olabilir. Tutulan dışkı bağırsakta birikir, sertleşir ve büyür. Büyüyen dışkıyı çıkarmak daha da acı verici olur; çocuk bu yüzden tutmaya devam eder.
Zamanla bağırsak duvarı gerilir ve dışkılama ihtiyacını hissettiren sinyaller zayıflar. Bu noktada sertleşmiş kitlenin etrafından daha yumuşak dışkı sızmaya başlar. Çocuk çoğu zaman bunu fark etmez ya da kontrol edemez. Aileler bu durumu "kakasını bile bile yapıyor" şeklinde yorumlayabilir; oysa çocuk gerçekten hissetmiyor olabilir.
Bu nedenle enkoprezis şikâyetiyle başvuran her çocukta önce kabızlık açısından bir çocuk doktoru değerlendirmesi yapılması önemlidir. Bağırsağın boşaltılması ve düzenli dışkılamanın sağlanması, tedavinin temel adımıdır.
Duygusal ve davranışsal boyut
Kabızlık sorunun bedensel tarafıdır; ancak enkoprezis neredeyse her zaman duygusal bir yük de taşır. Çocuklar kaka kaçırdıklarında yoğun utanç hisseder. Arkadaşlarının fark etmesinden, alay edilmekten korkarlar. Bu korku onları sosyal ortamlardan uzaklaştırabilir, okula gitme isteklerini azaltabilir.
Bazı çocuklarda enkoprezis stresli bir yaşam olayının ardından başlar. Yeni bir kardeşin doğması, okul değişikliği, taşınma, ebeveynlerin ayrılması ya da evdeki gerginlikler bu olaylar arasında sayılabilir. Bu durumlarda çocuk, yaşadığı stresi bedeniyle ifade ediyor olabilir.
Tuvalet eğitimi sırasında yaşanan güç mücadeleleri de önemli bir etkendir. Çocuğun tuvalete zorlanması, kaza yaptığında azarlanması ya da cezalandırılması, tuvalet konusunu bir çatışma alanına dönüştürür. Çocuk, kontrol edebildiği az sayıdaki alandan biri olarak dışkılamayı tutmaya başlayabilir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda da enkoprezis daha sık görülür. Bu çocuklar oyuna ya da etkinliğe dalıp bedenlerinden gelen sinyalleri fark etmeyebilir ya da tuvalete gitmeyi sürekli erteleyebilir. Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda ise tuvaletin sesleri, kokusu ya da dokusuyla ilgili duyusal hassasiyetler kaçınmaya yol açabilir.
Ailelerin en sık yaptığı hatalar
Enkoprezis aileler için son derece yorucu ve sinir bozucu olabilir. Bu yorgunlukla bazı tepkiler istemeden sorunu büyütür:
- Çocuğu kaza yaptığında azarlamak, utandırmak ya da cezalandırmak,
- Kirli çamaşırı kendisine yıkatmak gibi ceza niteliğindeki uygulamalar,
- Sorunu kardeşlerin ya da akrabaların yanında konuşmak,
- Çocuğu "bebek gibi" diye nitelendirmek,
- Uzun süre tuvalete oturmaya zorlamak.
Bu tepkiler çocuğun utancını ve kaygısını artırır. Utanç arttıkça çocuk kirli çamaşırları saklamaya, sorunu gizlemeye ve tuvaletten daha fazla kaçınmaya başlar.
Evde uygulanabilecek adımlar
Suçlamayı bırakın. Çocuğa bunun onun suçu olmadığını, bedeninin bir süredir düzgün çalışmadığını ve birlikte düzelteceğinizi anlatın. Bu basit açıklama bile çocuğun omzundaki yükü hafifletir.
Düzenli tuvalet zamanları belirleyin. Yemeklerden sonraki 15–30 dakika, bağırsakların doğal olarak harekete geçtiği zamandır. Özellikle sabah kahvaltısı ve akşam yemeği sonrasında çocuğun 5–10 dakika tuvalete oturması rutin hâline getirilebilir. Bu bir ceza değil, sakin bir alışkanlık olarak sunulmalıdır.
Doğru oturuşu sağlayın. Ayakları yere değmeyen çocuk ıkınmakta zorlanır. Tuvaletin önüne konan küçük bir basamak, dizlerin kalçadan biraz yüksekte olmasını sağlayarak dışkılamayı kolaylaştırır.
Beslenme ve sıvı alımına dikkat edin. Lifli besinler, sebzeler, meyveler ve yeterli su tüketimi kabızlığın önlenmesine yardımcı olur. Hangi düzenlemenin uygun olduğu konusunda çocuğun doktoruyla birlikte karar vermek gerekir.
Küçük başarıları fark edin. Tuvalete oturduğu, kaza yapmadığı ya da kaza yaptığında haber verdiği günler için sözlü takdir veya basit bir ödül çizelgesi motivasyonu artırabilir. Önemli olan, ödülün sonuca değil çabaya verilmesidir.
Okulla iletişim kurun. Çocuğun okulda tuvalete rahatça gidebilmesi, gerektiğinde yedek kıyafetinin bulunması ve öğretmenin konuyu gizlilik içinde ele alması, okulun bu süreçte destekleyici olmasını sağlar.
Çocuk ve ergen psikiyatrisinin rolü
Kabızlık tedavi edildiği hâlde kaka kaçırma devam ediyorsa, çocuk tuvaletten belirgin biçimde korkuyorsa, sorun stresli bir olayın ardından başladıysa ya da çocukta kaygı, öfke, içe kapanma gibi başka belirtiler varsa bir çocuk psikiyatristi değerlendirmesi önerilir. Değerlendirmede çocuğun gelişim öyküsü, tuvalet eğitimi süreci, aile içindeki stres kaynakları ve eşlik edebilecek dikkat eksikliği, kaygı bozukluğu gibi durumlar ele alınır.
Tedavi çoğu zaman çocuk doktoruyla iş birliği içinde yürütülür. Davranışçı yöntemler, aileye yönelik danışmanlık ve gerekirse çocuğun kaygı ve utançla baş etmesine yönelik görüşmeler tedavinin parçasıdır. Aile içi ilişkilerde yaşanan güç mücadelesi varsa, ebeveynlerle bu dinamiği yumuşatmaya yönelik çalışmalar yapılır.
Ne kadar sürede düzelir?
Enkoprezisin tedavisi sabır gerektirir. Bağırsağın normal işlevine dönmesi ve çocuğun bedeninden gelen sinyalleri yeniden fark etmeye başlaması haftalar, bazen aylar sürebilir. Bu süreçte zaman zaman geri dönüşler olabilir; bu gerilemeler yolun başa döndüğünü göstermez. Tutarlı bir rutin, suçlamadan uzak bir tutum ve sağlık ekibiyle düzenli iletişim, kalıcı düzelmenin anahtarıdır.
Kardeşler ve diğer aile üyeleri
Enkoprezis yalnızca çocuğu değil bütün aileyi etkiler. Kardeşler durumu fark edip alay edebilir, büyükanne ve büyükbabalar farklı yöntemler önerebilir, ebeveynler arasında kimin daha haklı olduğu konusunda gerginlik çıkabilir. Bu nedenle evdeki bütün yetişkinlerin aynı dili konuşması önemlidir. Kardeşlere konunun gizli tutulması gerektiği ve kardeşleriyle alay etmenin onu üzeceği yaşlarına uygun biçimde anlatılmalıdır. Tuvalet rutini, ödül çizelgesi ve kaza sonrası yapılacaklar konusunda tüm aile üyelerinin aynı yaklaşımı benimsemesi, çocuğun kafasının karışmasını önler. Ebeveynlerin kendi yorgunluklarını da ciddiye alması, gerektiğinde birbirlerine nöbet devretmesi ve süreçte destek istemesi, uzun soluklu bu yolculukta tükenmeden ilerlemelerini sağlar.
Son söz
Enkoprezis, çocukların ve ailelerin sessizce yaşadığı, utanç nedeniyle çoğu zaman geç fark edilen bir sorundur. Oysa nedeni anlaşıldığında ve doğru yaklaşımla ele alındığında büyük ölçüde düzelir. Çocuğun bu süreçte en çok ihtiyaç duyduğu şey, sorunun onun bir kusuru olmadığını bilmesi ve yanında sabırlı bir aile bulmasıdır.
