CY-BOCS, çocuklar için Yale-Brown ölçeği

Ölçeğin kısa öyküsü

Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği, adını geliştirildiği iki üniversiteden alır ve takıntı belirtilerinin ağırlığını değerlendirmek için dünyada en çok başvurulan araçlardan biridir. Çocuklar ve gençler için yeniden düzenlenmiş biçimi kısaca CY-BOCS olarak anılır. Sorular çocukların dünyasına göre sadeleştirilmiş, örnekler okul, oyun ve aile yaşamından seçilmiştir. Ölçek, kâğıt üzerinde işaretlenen bir form değil; çocuk psikiyatristinin çocukla ve ebeveynle konuşarak yürüttüğü yarı yapılandırılmış bir görüşmedir.

Hangi sorulara yanıt arar?

CY-BOCS üç temel soruya ışık tutar:

1. Çocuğun zihnini meşgul eden takıntılar ve onu yoran ritüeller hangi türden?
2. Bu belirtiler bugün ne kadar ağır?
3. Tedavi ilerledikçe bu ağırlık nasıl değişiyor?

İlk soru tedavinin nereden başlayacağını, ikinci soru ne kadar yoğun bir destek gerektiğini, üçüncüsü ise yolun doğru gidip gitmediğini gösterir.

Görüşmeden önce, bir haftalık ritüel günlüğü

Değerlendirmeden önceki birkaç gün boyunca kısa notlar tutmanız, görüşmeyi çok daha isabetli kılar. Aşağıdaki gibi basit bir çizelge yeterlidir:

Bu notlara, ritüel engellendiğinde çocuğun nasıl tepki verdiğini ve sizin ritüele nasıl katıldığınızı da eklemek değerlidir. Örneğin “havluyu ben getirdim” ya da “her seferinde kapıyı kontrol ettiğimi söyledim” gibi.

Görüşmenin akışı

Değerlendirme genellikle dört aşamada ilerler:

1. Isınma: Çocukla kısa bir sohbet ya da oyunla tanışılır. Takıntıların pek çok çocukta görüldüğü ve burada utanılacak bir şey olmadığı anlatılır.
2. Belirti taraması: Kir ve mikrop kaygısından şanslı ve şanssız sayılara, eşyaların düzeninden sevdiklerine bir şey olacağı korkusuna kadar geniş bir yelpazede sorular sorulur. Hem bugün görülen hem de daha önce görülüp geçmiş belirtiler not edilir.
3. Ağırlık derecelendirmesi: Takıntılar ve ritüeller ayrı ayrı ele alınır ve her biri için beş ayrı açıdan derecelendirme yapılır.
4. Kapanış: Çocuğa ve ebeveyne teşekkür edilir, sonraki adımlar kısaca paylaşılır.

Görüşmenin süresi çocuğun yaşına ve belirtilerin çeşitliliğine göre yarım saat ile bir saat arasında değişir.

Beş açı, iki alan

Ağırlık derecelendirmesinde hem takıntılar hem ritüeller için şu beş açıdan bakılır:

• Kapladığı zaman: Gün içinde bu düşünce ya da davranışlara harcanan süre.
• Yaşama etkisi: Okula hazırlanmayı, ödevi, oyunu ve aile düzenini ne kadar aksattığı.
• Verdiği sıkıntı: Çocuğun bu belirtiler yüzünden ne kadar huzursuz olduğu.
• Karşı koyma çabası: Çocuğun belirtilere direnmeye ne kadar uğraştığı.
• Denetim: Çocuğun belirtileri ne ölçüde erteleyebildiği ya da durdurabildiği.

Her açı için beş basamaklı bir derecelendirme yapılır: hiç yok, hafif, orta, ağır ve çok ağır. Takıntılardan en fazla yirmi, ritüellerden en fazla yirmi puan toplanabilir; iki alanın toplamı kırka kadar çıkabilir.

Puanı nasıl okumalı?

Toplam puan, belirtilerin genel ağırlığına dair bir fikir verir. Puanın yanında iki alt puana da bakmak önemlidir: Bazı çocuklarda düşünceler ağır basarken ritüeller azdır; bazılarında ise tam tersi. Bu ayrım, terapide hangi tekniklerin öne çıkacağını belirler.

Puan tek başına bir hüküm değildir. Aynı puanı alan iki çocuktan biri okulunu sürdürebilirken diğeri her sabah okula geç kalıyor olabilir. Bu nedenle sayılar, aileden ve çocuktan dinlenen yaşam öyküsüyle birlikte anlam kazanır. Obsesif kompulsif bozukluk tanısı da bu bütünlüklü değerlendirmeyle konur.

Tedavi boyunca bir ilerleme grafiği

CY-BOCS'un en sevilen yanlarından biri, tedavi sürecini somutlaştırmasıdır. Ölçek başlangıçta, terapinin belirli aşamalarında ve tedavi sonunda yeniden uygulanır. Puanlar bir grafiğe işlendiğinde hem çocuk hem aile, haftalar içinde nereden nereye gelindiğini görebilir. Bazı çocuklar bu grafiği “takıntı canavarını küçültme haritası” olarak adlandırır ve her düşüşü bir başarı gibi kutlar.

Bu ölçümler:

• Kademeli yüzleşme çalışmalarının, yani çocuklar için bilişsel davranışçı terapinin işe yarayıp yaramadığını gösterir.
• Başlanmışsa ilaç tedavisinin etkisini değerlendirmeye yardım eder.
• Ailenin ritüellere katılımı azaldıkça belirtilerdeki değişimi görünür kılar.

Küçük çocuklarda uyarlama

Altı yedi yaşın altındaki çocuklar kendi zihinlerinden geçenleri anlatmakta zorlanabilir. Bu yaşlarda değerlendirme ağırlıklı olarak ebeveynin gözlemlerine dayanır; çocukla ise oyun, resim ve basit sorular üzerinden konuşulur. Ritüellerin bazıları, örneğin oyuncakların kusursuz bir sırayla dizilmesi, küçük yaşlarda olağan gelişimin parçası da olabilir. Değerlendirmede bu ince ayrım özellikle gözetilir.

Benzer görünen durumlardan ayırmak

Tekrarlayıcı davranışlar yalnızca OKB'de görülmez:

• Otizm spektrumundaki çocuklarda tekrarlar çoğu zaman keyif verir ya da sakinleştirir; OKB'deki ritüeller ise bir korkuyu yatıştırmak için yapılır ve çocuğu yorar.
• Tik bozukluklarında hareketler ani ve istem dışıdır; ardında bir düşünce ya da korku bulunmaz.
• Kaygılı çocukların güvence istemesi ise OKB'deki güvence arayışına benzeyebilir.

CY-BOCS görüşmesi sırasında bu ayrımlar dikkatle yapılır; bazen birden fazla durum bir arada bulunur.

Ölçeğin göremedikleri

Ölçek, çocuğun utandığı için sakladığı belirtileri ya da ebeveynin hiç fark etmediği zihinsel ritüelleri tam olarak yakalayamayabilir. Değerlendirme gününün yorgunluğu, okulda yaşanan bir sorun ya da yeni bir kardeşin doğumu gibi geçici etkenler de sonucu etkileyebilir. Ayrıca CY-BOCS, takıntıya eşlik eden mutsuzluğu, okul başarısındaki düşüşü ya da kardeş ilişkilerindeki gerginliği ölçmez. Bu nedenle sonuçlar her zaman görüşmenin geri kalanıyla birlikte yorumlanır.

Değerlendirmeden sonra ilk adımlar

CY-BOCS değerlendirmesinin ardından aileyle birlikte bir yol haritası çıkarılır. Belirti listesindeki her alan için, çocuğun en az zorlandığı durumdan en çok zorlandığına doğru bir sıralama yapılır. Bu sıralama, terapide kullanılacak “cesaret merdiveninin” temelini oluşturur. Ailenin ritüellere katıldığı noktalar da not edilir ve bu katılımın hangi sırayla azaltılacağı konuşulur. Böylece ölçek, yalnızca bir sayı üretmekle kalmaz; tedavinin ilk haftalarına yön veren somut bir plana dönüşür.