ADOS-2 değerlendirmesi

Oyun gibi görünen bir değerlendirme

ADOS-2'ye ilk kez gelen aileler çoğu zaman şaşırır: Odada test kâğıtları ya da sorular yerine rengârenk oyuncaklar vardır. Değerlendirmeyi yapan klinisyen çocukla yere oturur, baloncuk üfler, kuklalarla konuşur, birlikte oyuncak bir pasta hazırlar. Oysa bu oyunların her biri özenle tasarlanmıştır. Amaç, çocuğun iletişim kurma, paylaşma ve oyun kurma biçiminin doğal olarak ortaya çıkabileceği anlar yaratmaktır. Diğer hizmetler ve uzman profilleri için Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasına göz atabilirsiniz.

ADOS-2, dünyanın pek çok ülkesinde otizm değerlendirmesinde kullanılan, standart yönergelere göre uygulanan ve puanlanan bir gözlem çizelgesidir. Standart olması, her çocuğa benzer fırsatların sunulmasını ve gözlemlerin aynı ölçütlerle kaydedilmesini sağlar.

Klinisyenin aradığı ipuçları

Oyun boyunca klinisyen şu tür ipuçlarına dikkat eder:

• Çocuk ilgisini çeken bir şeyi size göstermek için getiriyor ya da işaret ediyor mu?
• Bir oyun durduğunda devamını istemek için bakışını, sesini, sözcüklerini ya da jestlerini nasıl kullanıyor?
• Adı söylendiğinde dönüp bakıyor mu?
• Gülümsemesini ve sevincini karşısındakiyle paylaşıyor mu?
• Basit hareketleri ve sesleri taklit ediyor mu?
• Oyuncakları nasıl kullanıyor; hayali bir oyun kurabiliyor mu?
• Tekrarlayan bir hareket, belirli bir nesneye yoğun ilgi ya da olağandışı bir duyusal tepki var mı?

Bu gözlemler, değerlendirmenin sonunda belirli kodlara dönüştürülür.

Modül seçimi

ADOS-2'nin farklı yaş ve konuşma düzeylerine göre hazırlanmış beş bölümü, yani modülü vardır. Küçük çocuklarda seçim şöyle yapılır: Henüz yürümeye ve söz söylemeye yeni başlamış, bir buçuk ile iki buçuk yaş arasındaki çocuklar için bebeklere ve küçük çocuklara özel bir modül kullanılır. Daha büyük ama tek sözcüklerle ya da hiç konuşmadan iletişim kuran çocuklar için birinci modül, kısa cümleler kuranlar için ikinci modül, rahatça konuşan okul çağı çocukları için üçüncü modül seçilir. Hangi modülün uygun olduğuna değerlendirmeden önce aileden alınan bilgilere göre karar verilir.

Örnek bir değerlendirmenin akışı

Küçük bir çocukla yapılan bir değerlendirme kabaca şöyle ilerler:

1. Odaya alışma: Çocuk ebeveyniyle birlikte odaya girer, oyuncakları keşfeder.
2. Serbest oyun: Klinisyen çocuğun kendi başına ve birlikte nasıl oynadığını izler.
3. Baloncuk ve balon oyunları: Keyifli bir etkinlik başlatılır ve durdurulur; çocuğun devamını nasıl istediği gözlenir.
4. Ortak dikkat oyunları: Odadaki bir oyuncak işaret edilir; çocuğun o yöne bakıp bakmadığına bakılır.
5. Taklit ve hayali oyun: Oyuncak araba, telefon, bebek ve tabak gibi nesnelerle basit oyunlar oynanır.
6. Doğum günü oyunu: Oyuncak bir pastayla küçük bir kutlama yapılır.
7. Atıştırmalık molası: Çocuğun bir şeyi nasıl talep ettiği izlenir.
8. Kapanış: Çocuk sevdiği bir oyuncakla vedalaşır.

Değerlendirme genellikle kırk ile altmış dakika sürer. Çocuk yorulursa ara verilir.

Ebeveyn odada ne yapar?

Küçük çocuklarla yapılan değerlendirmelerde ebeveyn çoğunlukla odadadır. Çocuğun yanında olmanız, yeni ortamda kendini güvende hissetmesini sağlar. Bazı anlarda sizden çocuğu adıyla çağırmanız ya da onunla kısa bir oyun oynamanız istenebilir. Bunun dışında doğal davranmanız yeterlidir. Çocuğunuza ipucu vermeye, onun yerine yanıt vermeye ya da “Hadi göster!” diye cesaretlendirmeye çalışmamanız, gözlemin doğruluğu için önemlidir. Bu bazen zor gelebilir; ama klinisyen, çocuğunuzun olduğu gibi görülmesini ister.

Değerlendirmeden önceki hafta

• Çocuğunuzun olağan uyku saatini koruyun; değerlendirmeyi öğle uykusundan hemen önceye denk getirmeyin.
• Hastalık belirtileri başlarsa randevuyu ertelemek daha doğru olabilir.
• Evde çocuğunuzun oyununu, size bir şey isterkenki hâlini ve sizi kaygılandıran davranışları gösteren birkaç kısa video çekin.
• Gelişim raporlarını, işitme testi sonuçlarını ve varsa önceki değerlendirmeleri bir dosyada toplayın.
• Çocuğunuza “Oyuncakların olduğu bir odaya gidip yeni biriyle oynayacağız” demeniz yeterlidir.

Gözlemden sayıya, puanlama

Değerlendirme bittikten sonra klinisyen gözlem notlarını ADOS-2'nin kodlama sistemine göre puanlar. Bu kodlar sosyal iletişim ile tekrarlayıcı davranışlar alanlarında toplanır ve bir algoritma aracılığıyla toplam değere dönüştürülür. Küçük çocuk modülünde sonuç, “az ya da hiç endişe yok”, “hafif-orta düzeyde endişe” ve “orta-ağır düzeyde endişe” gibi ifadelerle tanımlanır. Bazı modüllerde çocuğun yaşıtlarıyla karşılaştırılmasını sağlayan bir karşılaştırma değeri de hesaplanır.

Tek gün, tek ortam

ADOS-2 bir saatlik bir pencereden bakar. Çocuğun o gün dişinin çıkıyor olması, gece iyi uyumamış olması ya da yeni bir ortamda çok çekingen davranması gözlemleri etkileyebilir. Bazı çocuklar ise evde gösterdikleri tekrarlayıcı davranışları değerlendirme odasında hiç göstermez. Bu nedenle ADOS-2 bulguları; ebeveynle yapılan ayrıntılı gelişim görüşmesi, öğretmen gözlemleri, işitme ve dil değerlendirmeleri ve gerekirse gelişim testleriyle birlikte ele alınır. Çocuklarda otizm tanısı bu bilgilerin tamamı bir araya getirilerek konur.

Sonuç görüşmesine hazırlık

Sonuç görüşmesinde aklınıza takılan her şeyi sorabilirsiniz. Ailelerin sık sorduğu sorular şunlardır:

• Gözlemlerinizde en çok neler dikkatinizi çekti?
• Çocuğumun güçlü yanları neler?
• Hangi destekle ve ne kadar yoğunlukta başlamalıyız?
• Evde her gün neler yapabiliriz?
• Kreşe ya da okula ne söylemeliyiz?
• Ne zaman yeniden değerlendirme yapacağız?

Otizm tanısı konduğunda erken eğitim programları, dil ve konuşma terapisi ve ebeveyn danışmanlığı gibi adımlar planlanır. Tanı konmadığında ise çocuğun güçlüklerinin dil gelişim gecikmesi ya da sosyal kaygı gibi başka hangi durumlarla açıklanabileceği konuşulur.

Yeniden değerlendirme

Küçük çocukların gelişimi çok hızlı olduğu için ilk değerlendirmede net bir sonuca varılamayan durumlarda birkaç ay sonra ikinci bir gözlem planlanabilir. Tanı almış çocuklarda ise eğitim programının etkisini görmek ve hedefleri güncellemek için belirli aralıklarla yeniden değerlendirme yapılabilir.

ADOS-2'nin yanında başka hangi değerlendirmeler yapılır?

Kapsamlı bir otizm değerlendirmesi birden fazla parçadan oluşur. ADOS-2 gözleminin yanında genellikle şunlar yer alır:

• Ayrıntılı gelişim görüşmesi: Ebeveynle, çocuğun bebeklikten bugüne iletişim, oyun ve sosyal gelişimi hakkında yapılandırılmış sorularla ilerleyen uzun bir görüşme.
• İşitme değerlendirmesi: Konuşma gecikmesi olan her çocukta işitmenin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.
• Dil ve konuşma değerlendirmesi: Çocuğun anlama ve ifade becerilerinin ayrıntılı ölçümü.
• Gelişim ya da zihinsel değerlendirme: Çocuğun güçlü ve zorlandığı alanların belirlenmesi.
• Kreş ya da okul gözlemi: Öğretmenin doldurduğu formlar ya da çocuğun yaşıtları arasındaki davranışlarına dair bilgiler.

Bu parçalar bir araya geldiğinde, çocuğun yalnızca bir tanı alıp almayacağı değil, hangi alanlarda ne tür bir desteğe ihtiyaç duyduğu da netleşir.