Çocuklarda obsesif kompulsif bozukluk

Bir bakışta

• OKB, istenmeyen ve tekrarlayan düşünceler ile bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlardan oluşur.
• Çocuklarda OKB sıklıkla yedi ile on iki yaşları arasında başlar; daha küçük yaşlarda da görülebilir.
• Küçük çocuklar düşüncelerini anlatamayabilir; bu yüzden OKB çoğu zaman yalnızca davranışlarla fark edilir.
• Tedavide ilk seçenek, maruz bırakma ve tepki önleme temelli bilişsel davranışçı terapidir; aile tedavinin önemli bir ortağıdır.

Olağan çocukluk ritüelleri ile OKB arasındaki fark

Pek çok küçük çocuk belirli rutinlere bağlıdır: aynı masalı her gece dinlemek ister, yemeklerinin birbirine değmesinden hoşlanmaz, oyuncaklarını belli bir sırayla dizer. Bu ritüeller gelişimin doğal bir parçasıdır, çocuğa güven verir ve genellikle yaşla birlikte azalır. Konuyla ilgili diğer başlıklara Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasından da geçebilirsiniz.

Çocuklarda sık görülen OKB davranışları

Temizlik ve bulaşma

Mikroplardan, kirden ya da hastalıktan yoğun biçimde korkma; ellerini çok sık ve uzun süre yıkama, belirli eşyalara ya da kişilere dokunmaktan kaçınma, uzun süren banyo ritüelleri.

Kontrol etme

Kapıların, pencerelerin, okul çantasının defalarca kontrol edilmesi; ödevin doğru yapıldığından emin olmak için tekrar tekrar bakma.

Düzen, simetri ve “tam olma” hissi

Eşyaların belli bir düzende durması gerektiği hissi; çorapların, ayakkabı bağcıklarının, kıyafetlerin “tam doğru” hissedene kadar düzeltilmesi. Bu tür ritüeller sabah hazırlıklarını saatlerce uzatabilir.

Sayma ve tekrarlama

Belirli sayıda adım atma, merdivenleri sayma, bir hareketi belirli sayıda tekrarlama, kapıdan girip çıkmayı yineleme.

Zarar gelme korkusu

Anne ya da babaya bir şey olacağı düşüncesiyle belirli davranışları yapmak zorunda hissetme: “Işığı üç kez açıp kapatmazsam annem hastalanacak.”

Güvence isteme

Aynı soruyu defalarca sorma ve ebeveynden belirli bir yanıtı duymak isteme: “Ellerim temiz mi?”, “Bir şey olmayacak değil mi?”

Küçük çocuklarda OKB'yi fark etmek

Küçük çocuklar çoğu zaman neden bu ritüelleri yaptıklarını açıklayamaz; yalnızca “içim rahat etmiyor” ya da “öyle olması gerekiyor” derler. Bazı çocuklar ritüellerini utandıkları için gizler. Şu ipuçları dikkatinizi çekebilir:

• Banyoda ya da tuvalette uzun süre kalma, ellerde kızarıklık ve çatlaklar
• Sabah hazırlığının ya da yatma saatinin giderek uzaması
• Ödevlerin defalarca silinip baştan yazılması
• Belirli rutinler bozulduğunda yoğun öfke ya da ağlama krizleri
• Sizin de ritüellere katılmanızı istemesi

Neden olur?

OKB'nin ortaya çıkışında genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; ailede OKB ya da tik bozukluğu öyküsü sık rastlanan bir durumdur. Beynin düşünceleri ve davranışları düzenleyen devrelerinin çalışma biçimindeki farklılıklar OKB ile ilişkilidir. Bazı çocuklarda OKB belirtileri, boğaz enfeksiyonu gibi bir enfeksiyonun ardından çok ani başlayabilir; bu durumda çocuk sağlığı uzmanıyla birlikte ek değerlendirme yapılır. OKB, ebeveynlerin titizliğinden ya da yetiştirme tarzından kaynaklanmaz.

Değerlendirme adım adım

1. Ayrıntılı görüşme: Ritüellerin türü, sıklığı, ne kadar zaman aldığı ve çocuğun günlük yaşamını nasıl etkilediği konuşulur.
2. Çocukla görüşme: Çocuğun yaşına uygun bir dille, utanmadan anlatabileceği bir ortam sağlanır.
3. Şiddet ölçümü: Belirtilerin şiddetini ölçmek ve tedavi sürecini izlemek için CY-BOCS (Yale-Brown ölçeği) kullanılır.
4. Eşlik eden durumlar: OKB'ye sık eşlik eden tikler, kaygı bozuklukları ve dikkat eksikliği değerlendirilir.

Tedavide neler yapılır?

Maruz bırakma ve tepki önleme

Çocuklarda OKB tedavisinin temeli, çocuklar için bilişsel davranışçı terapi içinde uygulanan maruz bırakma ve tepki önleme yöntemidir. Bu yöntemde çocuk, kaygı yaratan durumlarla küçük ve planlı adımlarla karşılaşır; bu sırada ritüeli yapmamayı dener. Çocuklarla çalışırken OKB'ye bir ad verilir, örneğin “Titiz Canavar” ya da çocuğun seçtiği başka bir ad. Böylece çocuk OKB'yi kendisinden ayırır ve onunla “savaşan bir takım” olarak aile ve terapistle birlikte çalışır.

Ailenin rolü

Çocuklarda OKB tedavisinde aile vazgeçilmezdir. Ebeveynler çoğu zaman çocuklarının sıkıntısını azaltmak için ritüellere katılır, sürekli güvence verir ya da ev düzenini OKB'ye göre değiştirir. Bu tutum kısa vadede rahatlatsa da OKB'yi besler. Aile temelli tedaviler kapsamında, ailenin ritüellere katılımını çocukla anlaşarak, kademeli biçimde azaltması planlanır.

İlaç tedavisi

OKB orta ya da ağır düzeydeyse, çocuğun terapiye katılmasını engelleyecek kadar yoğunsa ya da terapiye yeterli yanıt alınamadıysa ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Terapi ve ilacın birlikte kullanılması ağır OKB'de en iyi sonucu verir.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Sakin kalın: Ritüeller karşısında öfkelenmek ya da alay etmek çocuğun kaygısını artırır.
• Güvenceyi azaltın: Aynı soruya her seferinde yanıt vermek yerine, terapistle planladığınız biçimde “Bunu OKB soruyor, sen ne düşünüyorsun?” gibi yanıtlar verin.
• Ritüellere katılmayı adım adım bırakın: Ani değişiklikler yerine, çocuğunuzla birlikte kararlaştırılmış küçük adımlarla ilerleyin.
• Çabayı takdir edin: Çocuğunuz bir ritüele direnmeyi denediğinde, sonuç ne olursa olsun çabasını fark edin.
• Rutinlerin geri kalanını koruyun: Düzenli uyku ve beslenme kaygı düzeyini düşürür.
• Okulu bilgilendirin: Öğretmenin durumdan haberdar olması, okulda yaşanabilecek güçlükleri anlamasını sağlar.

Okulda OKB

OKB'li çocuklar okulda da zorlanabilir. Defterdeki bir harfi “tam doğru” olana kadar silip yazmak, sıranın düzenini sürekli kontrol etmek, ortak kullanılan eşyalara dokunmaktan kaçınmak ya da tuvaleti kullanamamak, çocuğun derslere odaklanmasını güçleştirir. Bazı çocuklar ise okulda ritüellerini bastırmak için büyük çaba harcar ve eve geldiğinde biriken gerginlik öfke patlamalarıyla ortaya çıkar. Öğretmenin OKB hakkında bilgilendirilmesi, sınavlarda ek süre ve ödevlerde esneklik gibi küçük düzenlemeler, çocuğun okul yaşamını kolaylaştırır.

Kardeşleri sürece katmak

OKB'li bir çocuk kardeşlerinden de ritüellere uymalarını isteyebilir: belirli koltuğa oturmamalarını, eşyalarına dokunmamalarını, kapıdan belirli bir biçimde geçmelerini. Kardeşlere yaşlarına uygun bir dille OKB'yi anlatmak ve onların da ritüellere katılmayı yavaş yavaş bırakmasını planlamak, hem evdeki gerginliği hem de OKB'nin gücünü azaltır.