Çocuklarda travma sonrası stres bozukluğu

Bir bakışta

• Deprem, kaza, yangın, şiddete tanık olmak, istismar, ani kayıplar ve ağır tıbbi müdahaleler çocuklarda travmatik etki yaratabilir.
• Küçük çocuklarda travma belirtileri yetişkinlerden farklıdır: travmatik oyun, gerileme davranışları, yeni korkular ve ayrılık kaygısı öne çıkar.
• Olaydan sonraki ilk haftalarda görülen tepkilerin çoğu olağandır; bir aydan uzun süren ve günlük yaşamı etkileyen belirtiler değerlendirme gerektirir.
• Küçük çocuklarda tedavinin en önemli ortağı ebeveynlerdir.

Travma çocuklara nasıl dokunur?

Bir çocuk için dünya, ona bakım veren yetişkinlerin sağladığı güvenle anlam kazanır. Travmatik bir olay bu güveni sarsar: Evin sallandığı bir gece, bir kazada duyulan sesler, hastanede yaşanan acı verici müdahaleler ya da sevilen birinin ani kaybı, çocuğun “Dünya güvenli bir yer” duygusunu derinden etkileyebilir. Bölgenizdeki uzmanları Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasında bir arada görebilirsiniz.

Küçük çocuklar yaşadıklarını sözcüklerle anlatamaz. Bunun yerine oyunlarıyla, uykularıyla, iştahlarıyla ve davranışlarıyla anlatırlar. Bu nedenle ebeveynlerin bu dili tanıması, çocuğa destek olmanın ilk adımıdır.

Yaşa göre travma tepkileri

Travmatik oyun nedir?

Travma yaşamış küçük çocuklar, yaşadıkları olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırabilir. Depremi yaşamış bir çocuk oyuncak evleri sallayıp yıkabilir; kaza geçirmiş bir çocuk arabaları sürekli çarpıştırabilir. Bu oyunlar, çocuğun yaşadıklarını anlamlandırma çabasıdır. Ancak oyun hep aynı biçimde, keyif vermeden ve çocuğu daha da gererek tekrarlanıyorsa, bu durum travmanın işlenemediğinin bir işareti olabilir.

Ebeveynlerin dikkat edebileceği işaretler

• Olaydan sonra başlayan yoğun korkular, karanlıktan ya da yalnız kalmaktan korkma
• Uykuya dalmakta güçlük, kâbuslar, gece sık uyanma
• Daha önce kazanılmış becerilerde gerileme: alt ıslatma, parmak emme, bebek gibi konuşma
• Ebeveynden ayrılamama, aşırı yapışkanlık
• Olayı hatırlatan yerlerden, seslerden ya da kişilerden kaçınma
• Ani öfke patlamaları ve sinirlilik
• Sürekli tetikte olma, en küçük seste irkilme
• Oyuna ilginin azalması ya da oyunda sürekli aynı olayın canlandırılması
• “Benim yüzümden oldu” gibi suçluluk ifadeleri
• Karın ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar

Ne zaman değerlendirme istemeli?

Travmatik bir olaydan sonraki ilk birkaç hafta içinde yukarıdaki tepkilerin bir kısmının görülmesi olağandır ve çoğu çocukta zamanla azalır. Aşağıdaki durumlarda bir çocuk psikiyatristine başvurmanız önerilir:

• Belirtiler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Belirtiler giderek artıyorsa
• Çocuğunuz kreşe ya da okula gidemiyor, oyun oynayamıyorsa
• Uyku ve iştah uzun süredir bozuksa
• Çocuğunuz kendine zarar veren davranışlar gösteriyorsa
• Olay istismar ya da süregen bir şiddetle ilgiliyse

Değerlendirme adım adım

1. Güvenliğin sağlanması: Çocuğun şu anda güvende olup olmadığı ilk ve en önemli sorudur.
2. Ebeveyn görüşmesi: Olay, sonrasında yaşananlar ve çocukta gözlenen değişiklikler ayrıntılı olarak konuşulur. Bu görüşmenin bir bölümü çocuğun yanında yapılmaz.
3. Çocukla oyun yoluyla tanışma: Çocuk olayı anlatmaya zorlanmaz; oyun ve çizim yoluyla duyguları gözlemlenir.
4. Ölçekler: Yaşa uygun travma ve duygu ölçekleri kullanılabilir.
5. Eşlik eden durumlar: Kaygı, depresyon ve uyku sorunları değerlendirilir.

Tedavide neler yapılır?

Ebeveyn-çocuk çalışmaları

Küçük çocuklarda travma tedavisinin en etkili yollarından biri, ebeveyn ile çocuğun birlikte katıldığı terapilerdir. Bu çalışmalarda ebeveynler, çocuklarının travma tepkilerini anlamayı, onu sakinleştirmeyi ve güven duygusunu yeniden kurmayı öğrenir. Ebeveyn de aynı olayı yaşamışsa, kendi tepkileriyle baş etmesi için ayrıca destek alması önemlidir. Bu konuda aile temelli tedaviler sayfamıza bakabilirsiniz.

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi

Okul çağındaki çocuklarda travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, en güçlü kanıta sahip yöntemlerden biridir. Bu terapide çocuk, duygularını tanımayı, sakinleşme becerilerini, olayı kendi hızında ve güvenli bir biçimde anlatmayı ve “benim suçum” gibi yanlış inançları sorgulamayı öğrenir.

EMDR

Çocuklarda EMDR, travmatik anıların işlenmesine yardımcı olan bir başka etkili yöntemdir ve çocuğun yaşına uygun biçimde uyarlanarak uygulanır.

İlaç tedavisi

Çocuklarda travmanın ilk tedavisi terapidir. Uyku sorunları ya da eşlik eden kaygı çok yoğunsa, ilaç tedavisi destekleyici olarak kısa süreli düşünülebilir.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Rutinleri yeniden kurun: Düzenli uyku, yemek ve oyun saatleri, çocuğa güvenliğin geri döndüğünü hissettirir.
• Yakın olun: Çocuğunuz bu dönemde size daha çok yapışabilir; bu ihtiyacı karşılamak onu şımartmaz, güven verir.
• Sorularını dürüstçe yanıtlayın: Yaşına uygun, kısa ve dürüst açıklamalar yapın; korkutucu ayrıntılardan kaçının.
• Haberleri sınırlayın: Afet ve kaza görüntülerinin tekrar tekrar izlenmesi, çocuğun korkusunu yeniden canlandırır.
• Oyuna eşlik edin: Çocuğunuzun oyununa katılın; oyunda güvenli sonlar yaratmasına yardım edin. Örneğin yıkılan oyuncak evin birlikte yeniden kurulması.
• Gerilemeyi cezalandırmayın: Alt ıslatma ya da bebek gibi konuşma geçici tepkilerdir; sabırla karşılayın.
• Kendinize de bakın: Sizin sakinliğiniz, çocuğunuz için en güçlü güvenlik işaretidir.

Kardeşler ve aile içindeki etkiler

Bir travmatik olay çoğu zaman bütün aileyi etkiler. Aynı olayı yaşayan kardeşler farklı tepkiler verebilir: Biri çok konuşurken diğeri hiç söz etmeyebilir, biri yapışkanlaşırken diğeri öfkeli olabilir. Her çocuğun kendi tepkisine saygı göstermek ve kardeşleri birbirleriyle karşılaştırmamak önemlidir. Olayı yaşamamış kardeşler de ailedeki gerginlikten etkilenir; onlara da yaşlarına uygun açıklamalar yapmak ve ayrı zaman ayırmak gerekir.

Hastane ve tıbbi müdahale deneyimleri

Ağır bir hastalık, ameliyat, yoğun bakım süreci ya da acı verici tıbbi işlemler de küçük çocuklarda travmatik etki bırakabilir. Bu çocuklarda beyaz önlüklerden, hastane kokusundan ya da doktor muayenesinden yoğun korku görülebilir. Bir sonraki tıbbi işlem öncesinde çocuğu oyunla hazırlamak, oyuncak doktor setiyle neler olacağını canlandırmak ve işlem sırasında güvendiği bir yetişkinin yanında olması, korkuyu belirgin biçimde azaltır.

Okul ve kreşte destek

Travmatik bir olaydan sonra çocuğun kreş ya da okul düzenine dönmesi, güvenlik duygusunun yeniden kurulmasına yardım eder. Öğretmenin olaydan haberdar olması, çocuğun dikkat ve davranışlarındaki geçici değişiklikleri anlayışla karşılamasını sağlar. Sınıfta olayı hatırlatan etkinlikler, örneğin deprem tatbikatları, önceden aileyle konuşularak planlanabilir.