Aile temelli tedaviler

Bir bakışta

• Aile temelli tedaviler, çocuğun yaşadığı güçlüğü yalnızca çocukta değil, aile içindeki ilişkiler ve günlük düzen içinde ele alır.
• Küçük çocuklarda tedavinin en etkili yollarından biri, ebeveyn ile çocuğun birlikte katıldığı çalışmalardır.
• Bu yaklaşım ailede bir “suçlu” aramaz; ailenin güçlü yanlarını kullanarak çocuğa destek olmayı hedefler.
• Davranış sorunları, kaygı, travma, uyku ve beslenme güçlükleri gibi pek çok durumda tedavinin önemli bir parçasıdır.

Neden aile?

Okul öncesi ve ilkokul çağındaki bir çocuk için dünyanın merkezi ailesidir. Çocuk duygularını nasıl tanıyacağını, öfkesini nasıl yatıştıracağını, korkularıyla nasıl baş edeceğini büyük ölçüde ailesiyle olan ilişkisi içinde öğrenir. Bu nedenle küçük çocuklarda yalnızca çocukla yapılan görüşmeler çoğu zaman yeterli olmaz. Haftada bir saatlik terapi görüşmesi, haftanın geri kalanında evde yaşananlarla desteklendiğinde etkili olur. Uzman seçerken Ankara çocuk psikiyatristi sayfasındaki profillerden yararlanabilirsiniz.

Aile temelli tedaviler, anne ve babaların zaten sahip olduğu sevgi ve özeni, çocuğun ihtiyacına en uygun biçimde kullanabilmelerine yardım eder. Bu süreçte ebeveynler “nasıl daha iyi bir anne ya da baba olurum?” sorusuyla değil, “çocuğumun şu anki ihtiyacına nasıl yanıt verebilirim?” sorusuyla ilerler.

Aile temelli tedavilerin biçimleri

Ebeveyn-çocuk etkileşim çalışmaları

Bu çalışmalarda ebeveyn ve çocuk birlikte oyun oynar; terapist ise oyunu gözlemler ve ebeveyne anlık önerilerde bulunur. İlk aşamada amaç, ebeveyn ile çocuk arasındaki sıcak ilişkiyi güçlendirmektir: Çocuğun liderliğinde oynamak, onun yaptıklarını betimlemek, olumlu davranışlarını fark edip övmek. İkinci aşamada ise net ve tutarlı yönergeler vermek ve uygunsuz davranışlara sakin ve öngörülebilir biçimde yanıt vermek çalışılır. Bu yaklaşım özellikle iki ile yedi yaş arasındaki çocuklarda öfke patlamaları ve karşı gelme davranışlarında çok etkilidir.

Aile görüşmeleri

Ailenin tüm üyelerinin ya da ilgili üyelerin birlikte katıldığı görüşmelerdir. Bu görüşmelerde aile içi iletişim, roller, kurallar ve günlük düzen ele alınır. Örneğin akşam saatlerinin neden hep tartışmayla geçtiği, kardeşler arasındaki rekabetin nasıl yönetileceği ya da ebeveynlerin kurallar konusunda nasıl ortak bir tutum alabileceği konuşulur.

Ebeveyn-bebek ve ebeveyn-küçük çocuk çalışmaları

Üç yaşından küçük çocuklarda uyku, beslenme, aşırı huzursuzluk ya da bağlanma güçlükleri söz konusu olduğunda, ebeveyn ile bebek ya da küçük çocuk arasındaki ilişkiye odaklanan çalışmalar yapılır. Bu çalışmalarda ebeveynin çocuğun sinyallerini okuması ve onlara uygun yanıt vermesi desteklenir.

Belirli bir duruma odaklanan aile çalışmaları

Kaygı bozukluklarında aşırı güvence verme alışkanlığını değiştirmek, obsesif kompulsif bozuklukta ailenin ritüellere katılımını azaltmak, dikkat eksikliğinde evde net bir düzen kurmak ya da travma sonrasında güvenlik duygusunu yeniden inşa etmek gibi hedeflere odaklanan aile çalışmaları da bu grupta yer alır.

Hangi durumlarda önerilir?

• Öfke nöbetleri, karşı gelme ve inatlaşma davranışları
• Kaygı ve korkular, ayrılık kaygısı
• Uyku ve beslenme sorunları
• Travmatik olaylar ve kayıplar sonrası
• Kardeş doğumu, taşınma, boşanma gibi aile yaşamındaki büyük değişiklikler
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda evdeki zorluklar
• Gelişimsel farklılıkları olan çocukların aile içindeki uyumu
• Ebeveynler arasında çocuğun yetiştirilmesi konusunda görüş ayrılıkları

Bir aile görüşmesi nasıl geçer?

İlk aile görüşmesinde her aile üyesinin bakış açısı dinlenir. Küçük çocuklar bu görüşmelere çoğu zaman oyuncaklarla oynarken katılır; onların oyunu da aile içindeki ilişkilere dair değerli ipuçları verir. Ardından aile ile birlikte gerçekçi ve somut hedefler belirlenir. Örneğin:

• Yatma saatinin her akşam yarım saat süren bir tartışmaya dönmemesi
• Kardeşler arasındaki kavgalarda ebeveynin hakem olmak yerine çözüm bulmaya yardım etmesi
• Sabah hazırlığının resimli bir çizelgeyle kolaylaştırılması
• Her ebeveynin her gün çocuğa on beş dakikalık “özel oyun zamanı” ayırması

Görüşmeler arasında bu hedefler evde denenir; bir sonraki görüşmede neyin işe yaradığı ve neyin değişmesi gerektiği konuşulur.

Ebeveynlerin öğrendiği temel beceriler

• Özel oyun zamanı: Her gün kısa ama kesintisiz, çocuğun yönettiği bir oyun zamanı ayırmak.
• Olumlu dikkat: Çocuğun uygun davranışlarını fark etmek ve somut biçimde övmek.
• Etkili yönerge: Kısa, net, olumlu dille ve tek seferde bir yönerge vermek.
• Tutarlı sonuçlar: Kurallara uyulmadığında önceden belirlenmiş, sakin ve orantılı sonuçlar uygulamak.
• Duygu koçluğu: Çocuğun duygularını adlandırmak ve onları düzenlemesine yardım etmek.
• Ebeveyn olarak kendini düzenlemek: Öfke ve yorgunluk anlarında sakinleşmek için kendi yollarını bulmak.

Kardeşler ve aile dengesi

Bir çocuğun zorlandığı dönemde ailenin ilgisi doğal olarak ona yönelir. Bu süreçte kardeşler kendilerini geri planda hissedebilir. Aile temelli tedavilerde kardeşlerin ihtiyaçları da göz önünde bulundurulur; gerektiğinde kardeşler de görüşmelere katılır. Her çocuğa ayrı zaman ayırmak, kardeşler arasındaki kıskançlığı ve rekabeti azaltır.

Boşanma ve ayrı yaşayan ebeveynler

Ebeveynlerin ayrılığı, çocuklar için büyük bir değişimdir. Bu dönemde çocuğun iki ev arasında tutarlı bir düzen yaşaması, ebeveynlerin çocuğun yanında birbirlerini eleştirmemesi ve çocuğu aralarında bir haberci gibi kullanmaması çok önemlidir. Aile temelli çalışmalar, ayrı yaşayan ebeveynlerin çocuğun iyiliği için ortak bir dil bulmasına yardım eder. Ebeveynler birlikte görüşmeye katılmakta zorlanıyorsa ayrı görüşmeler planlanabilir.

Yeni kardeş, taşınma ve diğer değişimler

Yeni bir kardeşin doğumu, taşınma, okul değişikliği ya da bir büyükanne veya büyükbabanın kaybı gibi değişimler, küçük çocuklarda geçici davranış değişikliklerine yol açabilir. Bu dönemlerde çocuğun duygularını kabul etmek, rutinleri olabildiğince korumak ve çocuğa ayrı zaman ayırmak, uyum sürecini kolaylaştırır. Değişimin ardından aylar geçmesine rağmen çocuk toparlanamıyorsa aile görüşmeleri yararlı olabilir.

Diğer tedavilerle birlikte

Aile temelli tedaviler çoğu zaman çocuğun bireysel tedavisiyle birlikte uygulanır. Örneğin kaygılı bir çocuk çocuklar için bilişsel davranışçı terapi alırken ebeveynler de belirli aralıklarla görüşmelere katılır. Bazı ebeveynlerin ise yalnızca kendileriyle yapılan ebeveyn danışmanlığı görüşmelerine ihtiyacı olabilir.

Evde aile toplantısı

Okul çağındaki çocukları olan aileler için haftada bir kısa “aile toplantısı” yapmak, iletişimi güçlendirmenin keyifli bir yoludur. Bu toplantılarda herkes haftanın en güzel ve en zor anını paylaşır, ev kuralları gözden geçirilir ve hafta sonu için birlikte bir etkinlik seçilir. Toplantıyı kısa tutmak, herkesin söz almasını sağlamak ve suçlama yerine çözüme odaklanmak önemlidir. Çocuklar, ailenin kararlarına katıldıklarında kurallara uymaya da daha istekli olur.