Kabul ve kararlılık terapisi

Bir bakışta

• Kabul ve kararlılık terapisi, kısaca ACT, psikolojik esnekliği artırmayı hedefleyen, bilişsel davranışçı terapiler ailesinden bir yaklaşımdır.
• Temel fikir, zor duygu ve düşüncelerle savaşmak yerine onlara yer açmak ve değer verilen şeylere doğru hareket etmektir.
• Çocuklarla benzetmeler, hikâyeler, oyunlar ve beden temelli etkinliklerle uygulanır.
• Kaygı, kronik hastalıkla yaşama, mükemmeliyetçilik ve duygu düzenleme güçlüklerinde yararlı olabilir; ebeveynler için de güçlü bir destek yöntemidir.

ACT çocuklara ne öğretir?

Çocuklar zor duygular yaşadıklarında genellikle iki şeyden birini yapar: Ya duygudan kaçarlar ya da ona tamamen kapılırlar. Kaygılı bir çocuk korktuğu her durumdan uzak durabilir; öfkeli bir çocuk öfkesinin onu yönetmesine izin verebilir. ACT, bu iki uç arasında üçüncü bir yol önerir: Duyguyu fark etmek, ona alan açmak ve yine de önemli olanı yapabilmek. Konuyla ilgili diğer başlıklara Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasından da geçebilirsiniz.

Örneğin okulda yeni arkadaşlar edinmek isteyen ama çok utangaç olan bir çocuk, utangaçlığın tamamen geçmesini beklemek yerine, utangaçlık yanındayken bile bir arkadaşına “Benimle oynar mısın?” demeyi öğrenir. Utangaçlık hâlâ oradadır; ama artık çocuğun ne yapacağına o karar vermez.

Altı süreç, çocuk diliyle

ACT altı temel süreç üzerine kuruludur. Çocuklarla çalışırken bu süreçler somut ve eğlenceli biçimde anlatılır:

Çocuklarla kullanılan etkinlikler

Duygu misafirleri

Çocuk, yaşadığı duyguları evine gelen misafirler gibi hayal eder. Bazı misafirler hoş, bazıları sıkıcı ya da korkutucudur. Ama hepsi bir süre kalıp gider. Çocuk, hoş olmayan misafirleri kapı dışarı etmeye çalışmak yerine, onlar evdeyken de oyununa devam edebileceğini keşfeder.

Düşünce balonları

Çocuk, aklından geçen düşünceleri kâğıttan balonlara yazar ya da çizer. Sonra bu balonların gökyüzüne doğru uçtuğunu hayal eder. Bu etkinlik, düşüncelerin gelip geçtiğini ve her düşünceye uymak zorunda olmadığını fark ettirir.

Komik ses oyunu

“Ben bunu yapamam” gibi sık gelen bir düşünce, çizgi film karakteri sesiyle ya da çok yavaş söylenir. Çocuk güler; düşüncenin gücü azalır.

Değerler pusulası

Çocuk, kendisi için önemli olan şeyleri resimlerle bir pusulaya yerleştirir: aile, arkadaşlar, oyun, öğrenmek, hayvanlar, doğa. Ardından bu hafta pusulanın hangi yönüne doğru küçük bir adım atabileceği konuşulur.

Beden taraması ve nefes oyunları

Çocuk, bedenini baştan ayağa doğru tarayarak gerginlikleri fark eder; karnının üzerine bir oyuncak koyup nefesiyle onu inip çıkararak şimdiki ana odaklanır.

Hangi durumlarda kullanılır?

• Kaygı bozuklukları ve korkular
• Obsesif kompulsif bozukluk tedavisinde maruz bırakma çalışmalarına destek olarak
• Kronik hastalıklar ve kronik ağrıyla yaşayan çocuklar
• Mükemmeliyetçilik ve performans kaygısı
• Öfke ve duygu düzenleme güçlükleri
• Tik bozuklukları ile ilişkili utanç ve kaygı
• Okul kaygısı ve sınav stresi

ACT, çocuklarda tek başına ya da çocuklar için bilişsel davranışçı terapi ile birlikte kullanılabilir. Daha soyut kavramlar içerdiği için genellikle yedi sekiz yaşından itibaren çocuklarla doğrudan uygulanır; daha küçük çocuklarda ise ebeveynler aracılığıyla ilkeleri günlük yaşama taşınır.

Ebeveynler için ACT

ACT'nin en güçlü kullanım alanlarından biri, ebeveynlerle yapılan çalışmalardır. Çocuğunun zorlandığını görmek, ebeveynlerde yoğun kaygı, suçluluk, öfke ve çaresizlik duyguları uyandırır. Bu duygular, ebeveynlerin bazen istemedikleri biçimlerde tepki vermesine yol açar: aşırı koruma, sertlik ya da geri çekilme.

Ebeveynlerle yapılan ACT çalışmalarında:

• Ebeveynler kendi zor duygularını fark etmeyi ve onlara yer açmayı öğrenir.
• “Nasıl bir anne ya da baba olmak istiyorum?” sorusu üzerinden kendi ebeveynlik değerlerini keşfeder.
• Çocuklarının zor duygularına, kendi kaygılarıyla hareket etmek yerine değerleri doğrultusunda yanıt vermeyi çalışır.

Örneğin kaygılı çocuğunu her zorluktan korumak isteyen bir anne, bu isteğin kendi kaygısından geldiğini fark eder ve çocuğuna “Korkuyorsun, biliyorum; yanındayım ve bunu yapabileceğine inanıyorum” diyebilmeyi seçer. Bu konuda ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri de destek sağlar.

Kronik hastalığı olan çocuklarda ACT

Astım, diyabet, epilepsi ya da kronik ağrı gibi süregen sağlık sorunlarıyla yaşayan çocuklar, hastalıklarının getirdiği kısıtlamalar ve belirsizliklerle baş etmek zorundadır. ACT bu çocuklara, hastalıklarını bir düşman olarak görmek yerine onu yaşamlarının bir parçası olarak kabul etmeyi ve buna rağmen sevdikleri etkinliklere katılmayı öğretir. Bu yaklaşım, hem çocuğun ruh hâlini hem de tedaviye uyumunu olumlu etkileyebilir.

Bir görüşme nasıl geçer?

Çocuklarla yapılan ACT görüşmeleri genellikle kısa bir şimdiki an etkinliğiyle başlar: birkaç nefes, bir ses dinleme oyunu ya da bir beden taraması. Ardından o haftanın zorlukları konuşulur ve bir benzetme ya da oyun aracılığıyla yeni bir beceri çalışılır. Görüşmenin sonunda çocuk, bir sonraki hafta değerlerine doğru atacağı küçük bir adımı seçer. Ebeveyn, görüşmenin son bölümüne katılarak bu adımı nasıl destekleyebileceğini öğrenir.

Evde uygulayabileceğiniz küçük ACT alıştırmaları

• Duygu hava durumu: Akşam yemeğinde herkes kendi “duygu hava durumunu” söyler: güneşli, bulutlu, yağmurlu ya da fırtınalı. Bu oyun, duyguları yargılamadan konuşmanın kolay bir yoludur.
• Bir dakikalık dinleme: Birlikte gözleri kapatıp bir dakika boyunca duyulan bütün sesleri sayın. Bu kısa alıştırma, çocuğun dikkatini şimdiki ana getirir.
• Cesaret adımı defteri: Çocuğunuzun korkusuna rağmen değer verdiği bir şey için attığı adımları küçük çizimlerle bir deftere kaydedin.
• Düşünceye teşekkür: “Yapamam” düşüncesi geldiğinde çocuğunuzla birlikte gülümseyerek “Teşekkürler zihnim, bu düşünce için” demeyi deneyin. Düşünce oradadır; ama karar çocuğundur.

Okul çağındaki çocuklarda mükemmeliyetçilik

Her şeyin kusursuz olmasını isteyen, küçük bir hatada ödevini yırtan ya da yanlış yapma korkusuyla yeni şeyler denemekten kaçınan çocuklar için ACT çok değerli bir yaklaşımdır. Bu çocuklar, “hata yapma korkusu” ile birlikte de öğrenmeye, oynamaya ve denemeye devam edebileceklerini keşfeder. Ebeveynlerin de kendi hatalarını açıkça paylaşması, çocuğa hatanın öğrenmenin bir parçası olduğunu gösterir.