Çocuklarda otizm

Bir bakışta

• Otizm, sosyal iletişimi ve davranış örüntülerini etkileyen, erken çocuklukta ortaya çıkan nörogelişimsel bir durumdur.
• İlk belirtiler çoğu zaman bir ile iki yaş arasında fark edilir; bazı çocuklarda daha önce, bazılarında daha sonra belirginleşir.
• Tanı, deneyimli bir çocuk psikiyatristinin yaptığı ayrıntılı değerlendirme ve yapılandırılmış gözlemle konur.
• Erken başlanan yoğun ve yapılandırılmış eğitim, iletişim ve sosyal becerilerin gelişimini belirgin biçimde destekler.

Otizmi bir cümleyle anlatmak gerekirse

Otizm, çocuğun dünyayı algılama, insanlarla bağ kurma ve iletişim kurma biçiminin farklı gelişmesidir. Otizmli bir çocuk insanlara ilgisiz değildir; ama ilgisini ve isteklerini yaşıtlarından farklı yollarla gösterir. Bazı çocuklar hiç konuşmazken bazıları akıcı konuşur; bazıları seslere aşırı duyarlıyken bazıları acıyı bile az hisseder. Bu çeşitlilik nedeniyle otizm bir “spektrum” olarak tanımlanır. Spektrum kavramı ve destek düzeyleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.

Yaşa göre dikkat edilecek işaretler

9–12 ay

• Adı söylendiğinde dönüp bakmıyor
• Sosyal gülümseme ve karşılıklı sesleşme az
• “Ce-ee” gibi karşılıklı oyunlara ilgi göstermiyor
• Heceleme yok ya da çok az

12–18 ay

• İşaret parmağıyla istediği şeyi ya da ilgisini çeken bir şeyi göstermiyor
• Siz bir şeyi işaret ettiğinizde o yöne bakmıyor
• El sallama, alkış gibi hareketleri taklit etmiyor
• Oyuncakları amacına uygun kullanmak yerine çeviriyor, diziyor ya da sallıyor
• İlk anlamlı sözcükler yok

18–24 ay

• Sevincini ya da ilgisini paylaşmak için size bir şey getirmiyor, göstermiyor
• Hayali oyun yok: oyuncak bebeği beslemek, telefonla konuşur gibi yapmak gibi
• Sözcük sayısı artmıyor ya da daha önce kullandığı sözcükleri kaybediyor
• Yaşıtlarına karşı ilgisiz görünüyor
• Belirli seslere, dokulara ya da yiyeceklere aşırı tepki veriyor

İki yaşından sonra

• Konuşma gecikmiş ya da konuşma var ama karşılıklı sohbet kurulamıyor
• Duyduğu sözleri ya da çizgi film cümlelerini tekrarlıyor
• Rutin değişikliklerinde yoğun öfke ve ağlama krizleri yaşıyor
• El çırpma, parmak ucunda yürüme, kendi etrafında dönme gibi tekrarlayıcı hareketler gösteriyor
• Belirli konulara ya da nesnelere yoğun ve sınırlı ilgi duyuyor

Ne zaman beklememeli?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa “biraz daha bekleyelim” demek yerine değerlendirme istemenizi öneririz:

• On iki aylıkken heceleme, işaret etme ya da el sallama yoksa
• On altı aylıkken anlamlı sözcük yoksa
• İki yaşında anlamlı iki sözcüklü ifadeler yoksa
• Herhangi bir yaşta daha önce kazanılmış dil ya da sosyal becerilerde kayıp varsa

Bu işaretler her zaman otizm anlamına gelmez; işitme sorunları, dil gelişim bozukluğu ya da genel gelişim geriliği gibi başka durumlar da benzer belirtilere yol açabilir. Ancak her durumda erken değerlendirme, çocuğun ihtiyacına uygun desteğin hızla başlamasını sağlar. Konuşma gecikmesi hakkında nörogelişimsel bozukluklar sayfamızda da bilgi bulabilirsiniz.

Evde gözlem için kısa bir liste

Değerlendirmeye gelmeden önce birkaç gün boyunca aşağıdaki sorular üzerine not almanız, görüşmeyi çok verimli kılar:

• Çocuğum bir şey istediğinde bunu nasıl gösteriyor? Elimden tutup götürüyor mu, işaret ediyor mu, sözcük kullanıyor mu?
• Adını söylediğimde ne sıklıkla dönüp bakıyor?
• Benimle göz göze gelip bir şeyi paylaşıyor mu, örneğin uçağı gördüğünde bana bakıp gülümsüyor mu?
• Hangi oyuncaklarla, nasıl oynuyor?
• Hangi seslere, ışıklara ya da dokulara aşırı tepki veriyor?
• Rutinleri değiştiğinde neler oluyor?
• Diğer çocuklara nasıl yaklaşıyor?

Mümkünse bu davranışları gösteren kısa video kayıtları da getirin.

Otizm neden olur?

Otizmin ortaya çıkışında genetik etkenler çok büyük bir rol oynar. Gebelik dönemindeki bazı etkenler, çok erken doğum ve ileri ebeveyn yaşı da riski artırabilir. Aşıların otizme yol açmadığı çok sayıda büyük araştırmayla gösterilmiştir. Otizm, ebeveynlerin ilgisizliğinden, ekran kullanımından ya da yetiştirme tarzından kaynaklanmaz. Bu bilgi, pek çok ailenin taşıdığı haksız suçluluk duygusunu hafifletir. Uzman seçerken Ankara çocuk psikiyatristi sayfasındaki profillerden yararlanabilirsiniz.

Değerlendirme adım adım

1. Gelişim öyküsü: Gebelikten bugüne iletişim, oyun ve sosyal gelişim ayrıntılı olarak konuşulur.
2. Oyun ortamında gözlem: Çocukla oyun oynanır; göz teması, işaret etme, ortak dikkat, taklit ve oyun becerileri gözlemlenir.
3. Yapılandırılmış değerlendirme: Gerekli durumlarda ADOS-2 uygulanır. Bu araç, küçük çocuklar için de uygun modüllere sahiptir.
4. Ek incelemeler: İşitme testi mutlaka yapılır. Gerekli görülürse gelişim testleri, dil değerlendirmesi, genetik ve nörolojik incelemeler istenir.
5. Sonuç görüşmesi: Bulgular aileyle paylaşılır, sorular yanıtlanır ve bir destek planı oluşturulur.

Erken müdahale neden bu kadar önemli?

Yaşamın ilk yıllarında beyin, yeni bağlantılar kurmaya en açık olduğu dönemdedir. Bu dönemde başlanan yoğun ve yapılandırılmış eğitim programları, çocuğun iletişim kurma, oyun oynama ve öğrenme becerilerinin gelişimini belirgin biçimde destekler. Erken müdahale, otizmi “ortadan kaldırmaz”; ama çocuğun potansiyelini en iyi biçimde ortaya koymasına ve bağımsızlığının artmasına yardım eder.

Destek ve tedavi seçenekleri

• Yapılandırılmış erken eğitim programları: Davranışsal ve gelişimsel yaklaşımları birleştiren, haftada çok sayıda saat uygulanan bireysel programlar.
• Ebeveyn aracılı yöntemler: Ebeveynlerin günlük yaşam içinde çocuklarının iletişimini destekleyecek yöntemleri öğrenmesi. Bu konuda ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri önemli bir yer tutar.
• Dil ve konuşma terapisi: Sözlü iletişimin yanında, gerektiğinde resimli kartlar ya da elektronik araçlarla alternatif iletişim yollarının geliştirilmesi.
• Ergoterapi: Duyusal hassasiyetler ve motor beceriler için destek.
• Özel eğitim ve kaynaştırma: Okul çağında çocuğa uygun eğitim ortamının belirlenmesi.
• Eşlik eden durumların tedavisi: Uyku sorunları, yoğun öfke patlamaları, dikkat eksikliği ya da kaygı varsa bunların tedavisi. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi bu eşlik eden sorunlar için kullanılabilir.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Çocuğunuzun ilgisini takip edin: Onun ilgilendiği oyuncakla, onun oynadığı biçimde oyuna katılın; ardından küçük değişiklikler önerin.
• Yüz yüze olun: Çocuğunuzla konuşurken onun göz hizasına inin.
• Kısa ve net konuşun: Uzun cümleler yerine kısa, somut ifadeler kullanın.
• Bekleyin: Bir soru sorduktan ya da bir şey önerdikten sonra çocuğunuzun yanıt vermesi için birkaç saniye bekleyin.
• Görsel destek kullanın: Günlük rutinleri resimlerle gösteren çizelgeler, değişiklikleri öngörülebilir kılar.
• Duyusal ihtiyaçlara saygı gösterin: Kalabalık ve gürültülü ortamlarda sessiz bir köşe ya da kulaklık çocuğunuzu rahatlatabilir.