Çocuklarda tik bozuklukları

Bir bakışta

• Tikler, istem dışı, ani, hızlı ve tekrarlayan hareketler ya da seslerdir.
• Okul çağındaki çocukların önemli bir kısmında geçici tikler görülür; erkek çocuklarda daha sıktır.
• Tikler stres, heyecan ve yorgunlukla artar; odaklanılan etkinliklerde ve uykuda azalır.
• Pek çok ailede tikleri doğru tanımak ve bir süre gözlemlemek yeterli olur; tikler yaşamı etkiliyorsa davranışsal tedavi ilk seçenektir.

Tik nasıl bir şeydir?

Çocuğunuz son haftalarda gözlerini sık sık kırpıyor, burnunu çekiyor ya da boğazını temizliyor olabilir. Belki önce alerji ya da göz sorunu düşündünüz; doktor muayenesinde bir şey bulunmadı. Sonra fark ettiniz ki bu hareketler çocuğunuz heyecanlandığında ya da televizyon izlerken artıyor, uyurken ise hiç olmuyor. Bu tablo büyük olasılıkla bir tiktir. Diğer hizmetler ve uzman profilleri için Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasına göz atabilirsiniz.

Tikler, beynin hareketleri başlatma ve durdurma sistemlerindeki gelişimsel farklılıklarla ilişkilidir. Çocuk tikleri kısa bir süre bastırabilir; ama bu, tiklerin bilerek yapıldığı anlamına gelmez. Hapşırığı bir süre tutabilmemiz gibi, tik de bir süre ertelenebilir; ama sonunda ortaya çıkar.

Tik türleri

Süreye göre tik tabloları

• Geçici tik bozukluğu: Belirtiler on iki aydan önce söner. Çocuklukta en sık görülen türdür ve genellikle kendiliğinden geçer.
• Süregen tik bozukluğu: Motor ya da ses tiklerinden yalnızca biri bir yıldan uzun süre devam eder.
• Tourette sendromu: Çocukta birkaç farklı hareket tikinin yanında en az bir ses tiki de vardır ve tablo on iki ayı aşmıştır. Toplumda sanıldığı gibi “küfürlü” bir tablo değildir; uygunsuz sözcüklerin istemsiz söylenmesi Tourette'li çocukların yalnızca küçük bir kısmında görülür.

Tikleri artıran ve azaltan durumlar

Tikleri artırabilecek durumlar:

• Stres, kaygı ve gerginlik
• Heyecan ve coşku: doğum günleri, bayramlar, maçlar
• Geç yatılan, az uyunan günler
• Saatlerce kıpırdamadan ekrana bakmak
• Hastalık dönemleri
• Tiklerin sürekli konuşulması ve eleştirilmesi

Tikleri azaltabilecek durumlar:

• Odaklanma gerektiren keyifli etkinlikler: müzik aleti çalmak, resim yapmak, sportif oyunlar
• Sakin ve öngörülebilir bir gün düzeni
• Yeterli uyku
• Tiklerin görmezden gelinmesi

Tiklerin seyri

Tikler çoğunlukla dört ile altı yaş arasında başlar; tiklerin zirve yaptığı yıllar çoğu zaman ilkokulun son sınıflarına denk gelir. Lise çağına gelindiğinde çocukların büyük bölümünde tikler ya hafifler ya da tamamen kaybolur. Tiklerin dalgalanan bir seyri vardır: Haftalarca ortadan kaybolabilir, sonra yeniden ortaya çıkabilir; bir tik kaybolurken başka bir tik başlayabilir. Bu dalgalanma ebeveynleri endişelendirebilir; ancak tik bozukluklarının doğal seyrinin bir parçasıdır.

Tiklerin yanında görülebilenler

Tikleri olan çocukların bir kısmında aşağıdaki güçlükler de bulunur; aileler çoğu zaman bunların tiklerden daha yorucu olduğunu söyler:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Obsesif kompulsif bozukluk ya da takıntılı davranışlar
• Kaygı bozuklukları
• Çabuk parlayan öfke ve sakinleşmekte zorlanma
• Okuma-yazma güçlükleri, uykuya dalma sorunları

Ne zaman değerlendirme istemeli?

• Tikler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Tikler çocuğunuzu rahatsız ediyor, ağrıya yol açıyor ya da arkadaşları tarafından alay edilmesine neden oluyorsa
• Hem hareket hem ses tikleri varsa
• Dikkat, takıntı ya da kaygı belirtileri tiklere eşlik ediyorsa
• Tikler aniden ve çok şiddetli başladıysa

Değerlendirme adım adım

1. Öykü: İlk tikin ne zaman fark edildiği, hangi tiklerin görüldüğü, gün içindeki sıklığı ve aylar içindeki değişimi sorulur.
2. Video kayıtları: Çocuklar muayene odasında tiklerini bastırabildiği için evde çekilen kısa videolar çok değerlidir.
3. Gözlem ve ölçekler: Tik şiddeti, standart ölçeklerle değerlendirilir ve izlenir.
4. Eşlik eden durumların taranması: Dikkat, takıntı, kaygı ve öğrenme güçlükleri değerlendirilir.
5. Gerekirse nörolojik değerlendirme: Tik dışı bir hareket sorunundan şüphelenilirse çocuk nörolojisi uzmanından görüş istenir.

Tedavide neler yapılır?

Bilgilendirme ve izlem

Hafif tiklerde en önemli adım, ailenin ve çocuğun tikleri anlamasıdır. Tiklerin zararsız olduğunu, çoğu zaman kendiliğinden azaldığını ve çocuğun bilerek yapmadığını bilmek, ailedeki kaygıyı belirgin biçimde azaltır. Ailenin kaygısı azaldığında, çocuğun tikleri de çoğu zaman hafifler.

Davranışsal tedavi

Tikler çocuğun yaşamını etkiliyorsa, okul çağındaki çocuklarda davranışsal tedavi ilk seçenektir. Bu tedavide çocuk, tikten hemen önce bedeninde hissettiği dürtüyü fark etmeyi ve o anda tikle aynı anda yapılamayan, fark edilmeyen bir “rakip hareket” yapmayı öğrenir. Bu yaklaşım, çocuklar için bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde, çocuğun yaşına uygun oyunlarla uygulanır.

Eşlik eden durumların tedavisi

Dikkat eksikliği, takıntılar ya da kaygı tiklerden daha fazla sorun yaratıyorsa, tedavi planı öncelikle bunlara odaklanır.

İlaç tedavisi

Tikler çocuğun boynunu ya da omzunu ağrıtacak kadar şiddetliyse, arkadaş ilişkilerini bozuyorsa ve davranışsal tedavi yeterli olmadıysa ilaç tedavisi gündeme gelebilir.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Tiklere dikkat çekmeyin: “Yapma şunu”, “Yine başladın” gibi sözler tikleri artırır.
• Tik sırasında bakmayın: Çocuğunuzla konuşurken tik ortaya çıktığında doğal biçimde konuşmaya devam edin.
• Kardeşleri ve akrabaları bilgilendirin: Alay edilmesini ve tiklerin taklit edilmesini önleyin.
• Stres kaynaklarını azaltın: Yoğun programları sadeleştirin, dinlenme zamanları ayırın.
• Uykuyu ve hareketi önemseyin: Düzenli uyku ve fiziksel etkinlik tikleri azaltabilir.
• Güçlü yanlara odaklanın: Çocuğunuzun ilgi alanlarını ve başarılarını öne çıkarın.

Okulla iş birliği

Öğretmenin tikleri bilmesi, çocuğun sınıfta uyarılmasını ve sınıf arkadaşlarının alay etmesini önlemeye yardımcı olur. Tiklerin yoğunlaştığı günlerde çocuğun birkaç dakikalığına sınıf dışına çıkabilmesi, sınavlarda kalabalık salon yerine küçük bir odanın kullanılması gibi esneklikler çocuğu rahatlatır.

Çocuğunuza tikleri nasıl anlatabilirsiniz?

Okul çağındaki çocuklar çoğu zaman tiklerinin farkındadır ve neden olduklarını merak eder. Sade bir açıklama çocuğu rahatlatır: “Beynin bazen bedenine küçük hareketler yaptırmak için mesaj gönderiyor. Bu senin suçun değil, birçok çocukta oluyor ve genellikle zamanla azalıyor.” Arkadaşları sorduğunda ne diyebileceğini birlikte prova etmek de işe yarar; örneğin “Bu bir tik, kendiliğinden oluyor, bulaşıcı değil” gibi kısa bir cümle, merakı çabucak yatıştırır.