Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

Bir bakışta

• DEHB, dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolünü etkileyen nörogelişimsel bir durumdur.
• Belirtiler birden fazla ortamda, yani hem evde hem okulda görülür ve en az altı aydır sürer.
• Tanı tek bir testle değil; aile, öğretmen ve klinik değerlendirmenin bir araya getirilmesiyle konur.
• Okul öncesi dönemde ilk tedavi ebeveyn eğitimidir; okul çağında ise davranışsal yöntemler ve gerektiğinde ilaç tedavisi birlikte planlanır.

DEHB'nin üç görünümü

DEHB her çocukta aynı biçimde görünmez. Belirtilerin ağırlığına göre üç görünümden söz edilir:

• Dikkat ağırlıklı görünüm: Çocuk dalgın, unutkan ve dağınıktır; ancak çok hareketli değildir. Bu çocuklar, özellikle kızlar, sınıfta sessiz kaldıkları için kolayca gözden kaçabilir.
• Hareketlilik ve dürtüsellik ağırlıklı görünüm: Çocuk yerinde duramaz, sürekli konuşur, düşünmeden hareket eder; dikkat sorunları daha geri plandadır.
• Birleşik görünüm: Hem dikkat hem hareketlilik ve dürtüsellik belirtileri birlikte görülür. En sık rastlanan görünümdür.

Evde ve okulda kontrol listesi

Aşağıdaki davranışlar çocuğunuzda yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla ve uzun süredir görülüyorsa DEHB açısından değerlendirme yararlı olabilir. Şehrinizde bu alanda çalışan uzmanları Ankara çocuk psikiyatristi sayfasında bulabilirsiniz.

Dikkatle ilgili

• Ödevlere ya da oyunlara uzun süre odaklanamıyor
• Söylenenleri dinlemiyor gibi görünüyor
• Yönergeleri sonuna kadar izleyemiyor, işleri yarım bırakıyor
• Eşyalarını sık kaybediyor: silgi, kalem, mont, matara
• Dikkatsizce hatalar yapıyor
• Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınıyor
• Günlük işlerini unutuyor

Hareketlilik ve dürtüsellikle ilgili

• Oturduğu yerde kıpırdanıyor, elleri ve ayakları hiç durmuyor
• Oturması gereken yerlerde kalkıp dolaşıyor
• Uygun olmayan yerlerde koşuyor, tırmanıyor
• Sessizce oynamakta zorlanıyor
• Sanki bir motorla çalışıyormuş gibi sürekli hareket hâlinde
• Çok konuşuyor, soru bitmeden yanıt veriyor
• Sırasını beklemekte zorlanıyor, başkalarının sözünü ya da oyununu kesiyor

Okul öncesi dönemde DEHB

Okul öncesi çocukların doğal olarak hareketli ve dikkat süreleri kısadır. Bu nedenle bu dönemde DEHB tanısı koymak dikkat gerektirir. Ancak bazı çocuklar yaşıtlarından belirgin biçimde daha hareketli ve dürtüseldir; sık sık kaza geçirir, kreşte grup etkinliklerine katılamaz, arkadaşlarıyla oyun kurmakta zorlanır. Bu çocuklarda erken dönemde ebeveyn eğitimi başlamak, okul yıllarındaki güçlükleri önemli ölçüde azaltabilir. Erken işaretler için çocuklarda dikkat eksikliği: evde fark edilen ilk işaretler yazımıza göz atabilirsiniz.

DEHB neden olur?

DEHB büyük ölçüde kalıtsaldır; anne ya da babada, kardeşlerde benzer özelliklerin bulunması sık rastlanan bir durumdur. Beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerinin gelişimi ve çalışma biçimi DEHB olan çocuklarda farklıdır. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ya da alkol kullanımı riski artırabilir. Şekerli yiyecekler, televizyon ya da ebeveynlik tarzı DEHB'ye neden olmaz; ancak evdeki düzen ve ekran alışkanlıkları belirtilerin seyrini etkileyebilir.

Değerlendirme adım adım

1. Ayrıntılı öykü: Gebelikten bugüne gelişim, okul yaşamı, aile düzeni ve belirtilerin başlangıcı konuşulur.
2. Öğretmen bilgisi: Okul ya da kreş öğretmeninin gözlemleri, belirtilerin farklı ortamlarda da görülüp görülmediğini anlamak için çok önemlidir. Öğretmen ölçekleri bu amaçla kullanılır.
3. Çocukla görüşme ve gözlem: Çocuğun dikkat, hareketlilik ve oyun davranışları gözlemlenir.
4. Dikkat testleri: Okul çağındaki çocuklarda MOXO dikkat testi gibi bilgisayar tabanlı testler değerlendirmeye nesnel katkı sağlar.
5. Ayırıcı tanı: İşitme ve görme sorunları, uyku bozuklukları, kaygı, öğrenme güçlükleri ve nörogelişimsel bozukluklar gibi dikkat sorunlarına yol açabilen durumlar değerlendirilir.

Tedavide neler yapılır?

Ebeveyn eğitimi

DEHB'li çocukların ebeveynleri için yapılandırılmış ebeveyn eğitim programları, özellikle okul öncesi ve ilkokulun ilk yıllarında tedavinin temelidir. Bu programlarda net ve kısa yönergeler vermek, olumlu davranışları fark edip ödüllendirmek, tutarlı kurallar ve sonuçlar belirlemek, günlük rutinleri düzenlemek gibi beceriler çalışılır. Ebeveyn danışmanlığı sayfamızda bu konuda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Okulda düzenlemeler

Öğretmenle iş birliği yaparak çocuğun ön sıralarda, dikkat dağıtıcılardan uzak oturması, ödevlerin küçük parçalara bölünmesi, kısa hareket molaları verilmesi ve olumlu davranışlarının fark edilmesi sağlanabilir.

Beceri çalışmaları

Okul çağındaki çocuklarla planlama, organizasyon ve öz denetim becerileri, çocuklar için bilişsel davranışçı terapi yöntemleriyle çalışılabilir.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda orta ve ağır DEHB'de ilaç tedavisi, etkinliği en iyi bilinen yöntemlerden biridir. İlaç kararı, aileyle ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra verilir; boy, kilo, iştah, uyku, nabız ve tansiyon düzenli olarak izlenir.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Kısa ve net yönergeler verin: “Odanı topla” yerine “Legoları kutuya koy” deyin; yönergeyi verirken göz teması kurun.
• Görsel çizelgeler kullanın: Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir çizelgeyle gösterin.
• Ödevi bölün: Uzun ödevleri kısa parçalara ayırın; her parçadan sonra kısa bir hareket molası verin.
• Olumlu davranışı yakalayın: Çocuğunuzu iyi bir şey yaparken yakalayın ve hemen fark ettiğinizi gösterin.
• Ekranı sınırlayın: Hızlı uyaran veren ekran içerikleri sabırla yapılması gereken işleri daha da zorlaştırabilir.
• Hareket için alan açın: Düzenli spor ve açık hava etkinlikleri hem dikkati hem ruh hâlini destekler.
• Uykuyu önemseyin: Yetersiz uyku DEHB belirtilerini belirgin biçimde artırır.

Kardeşler ve aile düzeni

DEHB'li bir çocuğun bulunduğu evlerde kardeşler de etkilenir. Kardeşler, sürekli bölünen oyunlardan, bozulan eşyalarından ya da ailenin ilgisinin büyük bölümünün DEHB'li çocuğa yönelmesinden yakınabilir. Her çocuğa ayrı ve düzenli bir zaman ayırmak, kardeşlerin duygularını dinlemek ve evdeki kuralların bütün çocuklar için tutarlı biçimde uygulanması, aile içindeki gerginliği azaltır. Anne ve babanın aynı kuralları aynı biçimde uygulaması da çocuğun neyin beklendiğini anlamasını kolaylaştırır.

DEHB ve özgüven

Gün boyu “Otur”, “Dur”, “Yine mi unuttun?” gibi uyarılar duyan bir çocuk, zamanla kendini başarısız ve sevilmeyen biri olarak görmeye başlayabilir. Bu nedenle tedavinin önemli bir hedefi, çocuğun güçlü yanlarını görünür kılmaktır. DEHB'li çocuklar çoğu zaman enerjik, yaratıcı, meraklı ve cesurdur. Spor, müzik, resim, doğa etkinlikleri ya da el becerileri gibi çocuğun başarılı olduğu alanlara yer açmak, onun kendine olan güvenini besler ve okuldaki zorluklarla baş etmesine güç verir.

Okula başlarken

İlkokula başlamak, DEHB'li çocuklar için önemli bir eşiktir. Uzun süre oturma, sessizce dinleme ve yazı çalışmaları gibi beklentiler, kreşte fark edilmeyen güçlükleri görünür kılar. Okul başlamadan önce öğretmenle tanışmak, çocuğun özelliklerini paylaşmak ve ilk haftalarda sık iletişim kurmak, uyum sürecini kolaylaştırır.