Çocuklarda EMDR

Bir bakışta

• EMDR, travmatik ya da rahatsız edici anıların yeniden işlenmesine yardım eden yapılandırılmış bir terapi yöntemidir.
• Çocuklarda yaşa göre uyarlanır; göz hareketleri yerine dokunma, ses ya da oyunlaştırılmış hareketler kullanılabilir.
• Deprem, kaza, tıbbi müdahaleler, köpek ısırması, kayıplar gibi tek bir olaya bağlı travmalarda özellikle etkilidir.
• Ebeveynler hazırlık aşamasında ve seanslar sırasında önemli bir destek kaynağıdır.

EMDR'nin temel fikri

İnsan beyni yaşadığı deneyimleri doğal olarak işler ve yerine koyar. Çok korkutucu olaylar ise bu doğal işlenme sürecini aksatabilir. Böyle anılar, olayın görüntüleri, sesleri, kokuları ve o anda hissedilen korkuyla birlikte “takılı” kalır. Bir çocuk, köpek ısırmasından aylar sonra bile her köpek havlamasında o anı yeniden yaşar gibi korkabilir. Konuyla ilgili diğer başlıklara Ankara çocuk psikiyatristi ana sayfasından da geçebilirsiniz.

EMDR, bu takılı kalmış anıların, iki yönlü uyaranlar eşliğinde yeniden işlenmesini sağlar. Seanslar ilerledikçe anı, bugünü yöneten bir tehlike sinyali olmaktan çıkar ve geçmişte kalmış bir olayın hatırası hâline gelir.

Çocuklarda EMDR nasıl farklılaşır?

Küçük çocuklar uzun süre göz hareketlerini takip edemez, duygularını sözcüklerle tam olarak anlatamaz ve dikkat süreleri kısadır. Bu nedenle çocuklarla yapılan EMDR'de:

• İki yönlü uyarım oyunlaştırılır: Çocuk, terapistin elindeki bir kukla ya da ışıklı çubuğu gözleriyle takip eder; ya da dizlerine, ellerine dönüşümlü olarak hafifçe dokunulur. Bazı çocuklar “kelebek sarılması” denilen, kollarını göğsünde çaprazlayıp omuzlarına sırayla dokunduğu yöntemi çok sever.
• Seanslar kısa tutulur: Uyarım setleri yetişkinlere göre daha kısadır ve aralarda oyun molaları verilir.
• Anı resimle ya da oyunla çalışılır: Çocuk olayı anlatmak yerine çizebilir ya da oyuncaklarla canlandırabilir.
• Duygular somutlaştırılır: Çocuk ne kadar korktuğunu ellerini açarak, bir termometre resmi ya da yüz ifadesi kartlarıyla gösterebilir.
• Ebeveyn sürece katılır: Küçük çocuklarda ebeveyn seans sırasında odada bulunabilir ve çocuğa güven verir.

Hikâye yöntemi

Çok küçük çocuklarla EMDR'de sık kullanılan yöntemlerden biri, olayın bir hikâye olarak anlatılmasıdır. Ebeveyn ve terapist, çocuğun yaşadığı olayı başlangıcından güvenli sonuna kadar anlatan kısa bir hikâye hazırlar. Hikâye “Bir gün...” diye başlar, korkutucu anı yaşına uygun bir dille anlatır ve “Şimdi güvendesin, annen ve baban yanında” gibi güvenli bir sonla biter. Ebeveyn bu hikâyeyi anlatırken iki yönlü uyarım uygulanır. Bu yöntem, sözcüklerle anlatmakta zorlanan küçük çocuklar için çok uygundur.

EMDR'nin aşamaları

1. Tanışma ve öykü: Olay, çocuğun belirtileri ve güçlü yanları değerlendirilir; hangi anıların çalışılacağı ebeveynle birlikte belirlenir.
2. Hazırlık: Çocuk, terapistle güven ilişkisi kurar. Güvenli yer hayali, sakinleştirici nefes oyunları ve “dur” işareti öğretilir. Bu aşama çocuklarda özellikle önemlidir.
3. Değerlendirme: Anının en rahatsız edici kısmı, çocuğun bu anıyla ilgili düşüncesi ve duyguları belirlenir. Küçük çocuklarda bu, resim ve oyunla yapılır.
4. Duyarsızlaştırma: İki yönlü uyarım eşliğinde anı işlenir; çocuğun rahatsızlık düzeyi azalana kadar devam edilir.
5. Yerleştirme: “Artık güvendeyim”, “Elimden geleni yaptım” gibi olumlu bir inanç güçlendirilir.
6. Beden kontrolü: Çocuğun bedeninde kalan bir gerginlik olup olmadığına bakılır.
7. Kapanış: Her seans çocuğun sakin ve güvende hissetmesiyle, çoğu zaman kısa bir oyunla sona erer.
8. İzlem: Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkisi değerlendirilir.

Hangi durumlarda uygundur?

• Travma sonrası stres belirtileri
• Deprem, sel, yangın gibi afetler
• Trafik kazaları ve yaralanmalar
• Ameliyat, hastanede yatış ve acı verici tıbbi işlemler
• Köpek ısırması gibi bir olayla başlamış korku ve fobiler
• Kayıp ve yasla ilgili takılı kalmış anılar
• Okulda yaşanmış utandırıcı ya da korkutucu deneyimler

Uzun süreli ve tekrarlayan travmalar yaşamış çocuklarda EMDR, daha kapsamlı bir tedavi planının parçası olarak, daha uzun bir hazırlık sürecinin ardından uygulanır.

Ne zaman EMDR'ye başlanmaz?

• Çocuk hâlâ süren bir tehlike ya da şiddet ortamında yaşıyorsa önce güvenlik sağlanmalıdır.
• Aile yaşamında çok büyük bir kriz yaşanıyorsa, önce çocuğun ve ailenin dengelenmesi gerekir.
• Çocuğun güven ilişkisi kurması için daha fazla zamana ihtiyacı varsa hazırlık aşaması uzatılır.

Ebeveynlerin rolü

Ebeveynler, çocukların EMDR sürecinde en önemli destekçilerdir:

• Hazırlık aşamasında çocuğun öyküsünü paylaşır ve hikâye yönteminde hikâyeyi birlikte hazırlar.
• Küçük çocukların seanslarında odada bulunarak güven verir.
• Seanslardan sonra çocuğun yorgunluk, duygusal hassasiyet ya da rüyalar gibi tepkilerini sakinlikle karşılar.
• Evde güvenli ve öngörülebilir bir ortam sağlar.

Ebeveyn de aynı olayı yaşamışsa, kendi tepkileri için ayrıca destek alması hem kendisi hem de çocuğu için önemlidir. Aile içinde güvenlik duygusunu güçlendirmek için aile temelli tedaviler de planlanabilir.

Seans sonrası nelere dikkat etmeli?

EMDR seanslarının ardından bazı çocuklar yorgun olabilir, daha erken uyumak isteyebilir ya da olayla ilgili rüyalar görebilir. Bunlar çoğu çocukta kısa sürer ve hafta içinde kendiliğinden yatışır. Seans günü çocuğun sakin bir akşam geçirmesi, yoğun etkinliklerden uzak durması ve sevdiği bir etkinlikle günü kapatması önerilir. Beklenmedik ya da yoğun tepkiler olursa terapistle paylaşılmalıdır.

EMDR ve diğer yöntemler

EMDR, çocuklarda travma tedavisinde kullanılan etkili yöntemlerden biridir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi de güçlü kanıta sahip bir başka seçenektir. Hangi yöntemin seçileceği, çocuğun yaşına, travmanın türüne ve ailenin tercihine göre birlikte belirlenir.

Çocuğa EMDR'yi nasıl anlatabilirsiniz?

Çocuklar ne yapılacağını önceden bildiklerinde kendilerini daha güvende hisseder. EMDR'yi çocuğunuza şöyle anlatabilirsiniz: “Bazen korkutucu bir şey olduğunda beynimiz onu bir dolaba düzgünce yerleştiremez, anı dışarıda kalır ve bizi rahatsız eder. Bu doktor, beyninin o anıyı yerine koymasına yardım edecek. Gözlerinle bir şeyi takip edeceksin ya da ellerine sırayla dokunulacak. İstediğin zaman durabilirsin.” Bu tür bir açıklama, çocuğun merakını uyandırır ve kaygısını azaltır.

İlerlemeyi gösteren işaretler

EMDR çalışmaları ilerledikçe ebeveynler çoğu zaman şu değişiklikleri fark eder: Çocuk olaydan daha sakin biçimde söz edebilir, olayı hatırlatan yerlere ya da durumlara karşı kaçınma azalır, uyku düzeni ve iştah toparlanır, oyunlarda olayın tekrar tekrar canlandırılması seyrekleşir ve çocuk yeniden keyifle oynamaya başlar. Bu değişiklikleri not almak ve görüşmelerde paylaşmak, sürecin planlanmasına yardım eder.