Çocuklarda depresyon tedavisi

Bir bakışta

• Çocuklarda depresyon, yetişkinlerdekinden farklı görünebilir: üzüntüden çok sinirlilik, oyuna ilgisizlik ve bedensel yakınmalar öne çıkabilir.
• Belirtiler iki haftadan uzun sürüyor ve çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa değerlendirme gerekir.
• Tedavide aile çalışmaları, oyun temelli ve bilişsel davranışçı terapiler ilk sırada yer alır.
• Ölüm ya da kendine zarar vermeyle ilgili sözler, yaşı ne olursa olsun mutlaka ciddiye alınmalıdır.

Küçük çocuklar da depresyona girer mi?

Pek çok ebeveyn, çocukluğun kaygısız ve neşeli bir dönem olduğunu düşünür. Oysa küçük çocuklar da yoğun üzüntü, umutsuzluk ve değersizlik duyguları yaşayabilir. Okul öncesi dönemde depresyon nadir olsa da görülebilir; okul çağında ise daha sık rastlanır. Çocuklar duygularını sözcüklere dökmekte zorlandığı için depresyon çoğu zaman davranış değişiklikleriyle kendini gösterir. Uzman seçerken Ankara çocuk psikiyatristi sayfasındaki profillerden yararlanabilirsiniz.

Yaşa göre belirtiler

Evde fark edebileceğiniz işaretler

• Eskiden sevdiği oyunlara, oyuncaklara ve etkinliklere karşı belirgin ilgi kaybı
• Günün büyük bölümünde mutsuz, durgun ya da tersine çok huysuz ve tahammülsüz olma
• Küçük hayal kırıklıklarına bile aşırı tepki verme
• Uyku düzeninde değişiklik: uykuya dalamama, sık uyanma ya da çok uyuma
• İştahta belirgin azalma ya da artma, kilo değişiklikleri
• Sürekli yorgunluk ve enerjisizlik
• “Ben kötüyüm”, “Ben aptalım”, “Kimse benimle oynamak istemiyor” gibi kendini küçümseyen sözler
• Arkadaşlarından uzaklaşma, yalnız kalmayı tercih etme
• Dikkatini toplayamama, ödevleri bitirememe
• Tekrarlayan bedensel yakınmalar
• Ölümle ilgili sorular ya da kendine zarar vermeyle ilgili sözler

Ne zaman değerlendirme istemeli?

Her çocuk zaman zaman üzülür, küser ya da huysuzlaşır. Bu duygular genellikle birkaç saat ya da birkaç gün içinde geçer. Aşağıdaki durumlarda bir çocuk psikiyatristiyle görüşmeniz önerilir:

• Belirtiler iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Çocuğunuzun okul, arkadaşlık ve aile yaşamı belirgin biçimde etkilendiyse
• Bir kayıp ya da zorlu bir yaşam olayının ardından çocuğunuz toparlanamıyorsa
• Kendine zarar vermekten ya da ölmek istemekten söz ediyorsa

Çocuğunuzun güvenliğiyle ilgili ciddi bir endişeniz varsa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Çocuklarda depresyonun nedenleri

Depresyonun tek bir nedeni yoktur. Ailede depresyon öyküsü, çocuğun mizacı, kronik hastalıklar, öğrenme güçlükleri, akran zorbalığı, ebeveynlerin ayrılığı, yakın birinin kaybı, aile içi çatışmalar ve ihmal ya da istismar gibi etkenler bir araya gelerek riski artırabilir. Bazen ise belirgin bir neden bulunamaz. Depresyonun bir “şımarıklık” ya da yetiştirme hatası olmadığını bilmek, ailelerin suçluluk duygusunu hafifletir.

Değerlendirme süreci

1. Ebeveyn görüşmesi: Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği, ailedeki ve çevredeki değişiklikler ele alınır.
2. Çocukla görüşme: Küçük çocuklarla oyun, çizim ve hikâye anlatma yoluyla; büyük çocuklarla ise sohbet eşliğinde duygular konuşulur.
3. Ölçekler: Gerekli durumlarda çocuğun yaşına uygun depresyon ölçekleri kullanılır.
4. Tıbbi değerlendirme: Tiroit sorunları, kansızlık ya da uyku bozuklukları gibi depresyona benzer belirtilere yol açabilen durumlar gerekirse araştırılır.
5. Eşlik eden durumlar: Kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği ve öğrenme güçlükleri gibi sık eşlik eden durumlar değerlendirilir.

Tedavide neler yapılır?

Aile ile çalışmak

Küçük çocuklarda tedavinin temeli ailedir. Ebeveynlerin çocuğun duygularını tanıması ve karşılaması, evde olumlu etkileşimleri artırması ve günlük rutinleri düzenlemesi, depresyonun iyileşmesinde çok etkilidir. Bu süreçte aile temelli tedaviler ve ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri yer alır.

Oyun temelli ve bilişsel davranışçı terapi

Okul çağındaki çocuklarda çocuklara uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, çocuğun kendisi hakkındaki olumsuz düşüncelerini fark etmesine, duygularını ifade etmesine ve keyif veren etkinliklere yeniden katılmasına yardımcı olur. Daha küçük çocuklarda oyun, çocuğun iç dünyasını anlatmasının ve yeni baş etme yolları denemesinin en doğal aracıdır.

Okul desteği

Okulda yaşanan zorbalık, öğrenme güçlüğü ya da arkadaşlık sorunları depresyona katkıda bulunuyorsa, öğretmenlerle iş birliği yapılarak bu sorunlar ele alınır.

İlaç tedavisi

Çocuklarda depresyon tedavisinde ilaç ilk seçenek değildir. Ancak belirtiler ağırsa, terapiye yeterli yanıt alınamadıysa ya da çocuğun güvenliği risk altındaysa ilaç tedavisi düşünülebilir. Bu durumda yakın izlem yapılır.

Evde uygulayabileceğiniz yöntemler

• Her gün özel bir zaman ayırın: Telefonsuz, yalnızca çocuğunuzun seçtiği bir oyuna ayrılmış on beş dakika, ilişkinizi güçlendirir.
• Duygularını kabul edin: “Üzülecek bir şey yok” yerine “Bugün çok üzgün görünüyorsun, yanındayım” deyin.
• Küçük keyifler planlayın: Parkta yürüyüş, birlikte yemek yapmak, sevdiği bir arkadaşı davet etmek gibi basit etkinlikler ruh hâlini destekler.
• Uyku ve beslenme düzenini koruyun: Düzenli rutinler çocuğun duygusal dengesini destekler.
• Övgüyü somutlaştırın: “Aferin” yerine “Bugün kardeşine yardım ettin, bu çok inceydi” gibi somut övgüler özgüveni güçlendirir.
• Ekranı sınırlayın: Ekran süresi arttıkça hareket ve yüz yüze iletişim azalır.

Kardeşler ve aile yaşamı

Depresyondaki bir çocuk, aile içindeki havayı da etkiler. Kardeşler onun neden bu kadar huysuz ya da durgun olduğunu anlamayabilir ve kendilerini ihmal edilmiş hissedebilir. Kardeşlere yaşlarına uygun bir dille “Ablan şu sıralar kendini iyi hissetmiyor, ona yardım etmek için bir doktorla çalışıyoruz” gibi açıklamalar yapmak, ailedeki belirsizliği azaltır. Ebeveynlerin de kendi yorgunluklarını ve kaygılarını paylaşabilecekleri bir destek bulmaları önemlidir; çünkü depresyondaki bir çocuğa eşlik etmek sabır ve enerji ister.

Okul öncesi çocuklarda oyunun dili

Küçük çocuklar üzüntülerini çoğu zaman oyunla anlatır. Oyuncak bebeklerin sürekli hasta olduğu, hayvanların kaybolduğu ya da ailelerin dağıldığı oyunlar; tekrarlayan karanlık resimler ya da çocuğun oyuna hiç başlayamaması, dikkat edilmesi gereken işaretler olabilir. Bu oyunları yasaklamak yerine çocuğa eşlik etmek ve “Bu bebek çok üzgün görünüyor, neden acaba?” gibi meraklı sorular sormak, çocuğun duygularını ifade etmesine kapı aralar.

Fiziksel etkinliğin rolü

Düzenli hareket, çocukların ruh hâlini destekleyen en basit yollardan biridir. Bisiklet sürmek, parkta koşmak, yüzmek ya da dans etmek; uykuyu düzenler, enerjiyi artırır ve çocuğa başarı hissi verir. Depresyondaki bir çocuğu bir anda yoğun etkinliklere zorlamak yerine, kısa ve keyifli hareket fırsatlarıyla başlamak daha gerçekçidir.