Ayrılık kaygısı, kreş ve okul başlangıcında ağlayan çocuk

Eylül sabahları pek çok aile için benzer bir sahneyle başlar. Yeni okul çantası, ütülü önlük, heyecanlı bir sabah… Ve kapıya geldiğinizde birden değişen bir yüz. Çocuğunuz elinizi bırakmak istemiyor, ağlıyor, “Benimle kal” diye yalvarıyor. Siz de bir yandan onu bırakmanız gerektiğini biliyor, bir yandan da kalbiniz sıkışıyor.

Ayrılık kaygısı, çocukların sevdikleri kişilerden ayrılırken yaşadığı korku ve huzursuzluktur. Belirli yaşlarda gelişimin doğal bir parçasıdır. Bu yazıda kreş ve okul başlangıcında yaşanan ayrılık kaygısını, olağan uyum sürecinin nasıl destekleneceğini ve hangi durumlarda bir uzmana başvurmak gerektiğini anlatıyoruz.

Ayrılık kaygısı neden olur?

Bebekler yaklaşık sekiz-dokuz aylıkken, bakım verenlerinden ayrıldıklarında huzursuzlanmaya başlar. Bu, bebeğin bakım verenine güçlü bir bağ geliştirdiğinin ve onun yokluğunu fark ettiğinin işaretidir. Ayrılık kaygısı bir buçuk yaş civarında zirve yapar, ardından yavaş yavaş azalır. Ancak kreşe ya da okula başlama gibi büyük değişimler, bu kaygının yeniden canlanmasına neden olabilir. Ankara çocuk psikiyatristi sayfamızda bu konuda çalışan uzmanların bilgileri yer alıyor.

Çocuklar için kreşe başlamak, yeni bir ortam, yeni yetişkinler, yeni kurallar ve en önemlisi saatlerce ebeveynden ayrı kalmak demektir. Küçük bir çocuk henüz zaman kavramına sahip olmadığı için “Öğleden sonra gelip seni alacağım” sözü ona çok soyut gelir. Ebeveynin gerçekten geri döneceğine dair güveni ancak deneyimle, yani her gün geri dönüldüğünü görerek kazanır.

Olağan uyum süreci nasıl görünür?

Kreşe ya da okula yeni başlayan çocukların çoğu ilk günlerde ağlar, ebeveynine yapışır ya da sabahları gitmek istemez. Olağan bir uyum sürecinde:

• Ağlama genellikle ebeveyn ayrıldıktan birkaç dakika sonra azalır.
• Çocuk gün içinde oyunlara ve etkinliklere katılır.
• Sabah ağlamaları günler ve haftalar içinde giderek kısalır.
• İki ile dört hafta içinde çocuk büyük ölçüde uyum sağlar.

Bazı çocuklarda hastalık, tatil ya da evde yaşanan bir değişiklik sonrası ağlamalar kısa süreliğine yeniden başlayabilir. Bu da olağandır.

Ayrılık kaygısı bozukluğu ne zaman düşünülür?

Bazı çocuklarda ayrılık kaygısı, yaşına göre beklenenden çok daha yoğundur ve uzun sürer. Aşağıdaki işaretler ayrılık kaygısı bozukluğunu düşündürebilir:

• Haftalar geçmesine rağmen ayrılık anlarında yoğun ve uzun süren ağlama krizleri
• Çocuğun gün boyu kreşte ya da okulda huzursuz olması, etkinliklere katılamaması
• Ebeveyne bir şey olacağı ya da ebeveynin geri dönmeyeceği korkusu
• Ayrılık öncesinde karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı ya da kusma
• Evde de ebeveynden ayrılamama: başka bir odada oynayamama, tuvalete bile ebeveynle gitme
• Tek başına uyuyamama, gece sık uyanıp ebeveynin yatağına gelme
• Ayrılıkla ilgili kâbuslar
• Arkadaş evine, doğum günü partisine ya da okul gezisine gitmeyi reddetme

Bu belirtiler dört haftadan uzun sürüyor ve çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmana başvurmanız önerilir. Ayrıntılı bilgi için çocuklarda anksiyete bozuklukları sayfamıza bakabilirsiniz.

Kreş ve okul başlangıcına hazırlık

Önceden tanıştırın

Okul başlamadan önce çocuğunuzla birlikte okulu ziyaret edin, bahçesinde oynayın, mümkünse öğretmeniyle tanışın. Bilinmeyen bir yer, tanıdık bir yerden çok daha korkutucudur.

Hikâyelerle hazırlayın

Kreş ve okul hakkında çocuk kitapları okuyun. Oyuncak bebeklerle “okula gitme” oyunu oynayın: Bebek okula gidiyor, oynuyor, öğle yemeği yiyor ve annesi onu almaya geliyor.

Kısa ayrılıklarla başlayın

Okul başlamadan önceki haftalarda çocuğunuzu kısa süreler için güvendiğiniz bir yakınınıza bırakın. Bu deneyimler, ayrılığın ardından her zaman geri dönüldüğünü öğretir.

Rutinleri önceden kurun

Okul saatlerine uygun uyku ve kahvaltı düzenini okul başlamadan bir iki hafta önce oturtun. Yorgun ve aceleci sabahlar, ayrılığı daha da zorlaştırır.

Vedalaşma rutini, her sabah aynı adımlar

Kısa, sıcak ve her gün aynı biçimde tekrarlanan bir vedalaşma rutini, çocuğa güven verir. Örneğin:

1. Kapıda çocuğunuzla göz hizasına inin.
2. Sarılın ve özel bir veda işareti yapın: bir el çakışması, burun sürtme ya da avucuna bir öpücük bırakma.
3. Ne zaman geleceğinizi somut bir olayla anlatın: “Öğle yemeğinden ve uykudan sonra seni almaya geleceğim.”
4. Gülümseyerek vedalaşın ve ayrılın.

Bu rutinin tamamı bir iki dakikayı geçmemelidir. Uzayan vedalaşmalar, çocuğun kaygısını artırır.

Nelerden kaçınmalı?

• Gizlice ayrılmak: Çocuk oyuna dalmışken habersizce gitmek, kısa vadede kolay görünse de güveni zedeler. Çocuk, ebeveyninin her an ortadan kaybolabileceğini düşünerek daha çok yapışır.
• Geri dönmek: Ağlama duyulunca kapıdan geri dönmek, ağlamanın ebeveyni geri getirdiğini öğretir.
• Kaygınızı göstermek: Çocuklar ebeveynlerinin duygularını çok iyi okur. Gözyaşlarınızı ya da endişenizi gördüklerinde “Burası güvenli değil herhalde” diye düşünebilirler.
• Rüşvet vermek: “Ağlamazsan oyuncak alırım” gibi vaatler kısa süreli çözümlerdir ve beklentiyi sürekli artırır.
• Eve geri götürmek: Ağladığı için çocuğu okuldan eve götürmek, kaygıyı pekiştirir ve ertesi günü daha da zorlaştırır.

Öğretmenle iş birliği

Öğretmen, uyum sürecinin en önemli ortağıdır. Öğretmenle önceden konuşarak:

• Çocuğun ayrılık sonrası nasıl yatıştırılacağını
• Çocuğu karşılayacak sabit bir yetişkinin olup olmayacağını
• Gün içinde çocuğun nasıl olduğunu öğrenmek için kısa bir bilgi alışverişi yapılıp yapılamayacağını
• Uyum döneminde kısaltılmış günlerin planlanıp planlanamayacağını

konuşabilirsiniz. Bazı çocuklar evden getirdikleri küçük bir eşyayla, örneğin annesinin bir fotoğrafı ya da sevdiği bir oyuncakla, kendini daha güvende hisseder.

Akşamları ne yapmalı?

Okul dönüşünde çocuğunuzun gününü merak edin ama sorgu gibi sorular yerine açık uçlu ve keyifli sorular sorun: “Bugün en çok neyle oynadın?”, “Öğle yemeğinde ne vardı?” Okulla ilgili olumlu deneyimleri vurgulayın. Akşamları çocuğunuzla birlikte geçirdiğiniz kısa ama kesintisiz bir oyun zamanı, onun “duygusal deposunu” doldurur ve ertesi sabahki ayrılığı kolaylaştırır.

Ne zaman profesyonel destek almalı?

• Ağlama krizleri dört haftadan uzun süredir azalmadıysa
• Çocuk gün boyu huzursuz ve etkinliklere katılamıyorsa
• Sık karın ağrısı, kusma gibi bedensel yakınmalar varsa
• Çocuk okula gitmeyi tamamen reddediyorsa
• Evde de ebeveynden ayrılmakta belirgin güçlük yaşıyorsa
• Ayrılık kaygısı bir kayıp, hastalık ya da aile içi bir değişiklik sonrası başladıysa

Ayrılık kaygısı bozukluğu tedaviye çok iyi yanıt verir. Tedavide çocuğa uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, ebeveyn danışmanlığı ve okulla iş birliği temel yer tutar.

Kardeşi olan çocuklarda ayrılık

Evde küçük bir kardeş varken kreşe başlayan çocuklar, ayrılığı daha zor yaşayabilir. “Ben okula gidiyorum, kardeşim annemle evde kalıyor” düşüncesi, çocukta kıskançlık ve dışlanmışlık duygusu uyandırabilir. Bu çocuklara okul dönüşünde yalnızca onlara ayrılmış kısa bir zaman sunmak, kardeşin gün boyu ne yaptığını abartmadan anlatmak ve okulun “büyük çocuklara özel” bir yer olduğunu vurgulamak işe yarar.

Sık sorulan sorular

Çocuğumu kreşe erken mi başlattım?

Babasıyla bıraktığımızda daha az ağlıyor; neden?

Okula başladıktan haftalar sonra yeniden ağlamaya başladı; neden?